Bilge xaqanning heykili tépilghan

Türkiyining nopuzluq gézitliridin hürriyet, milliyet we radikal gézitlirining 25 - séntebir künidiki sanida `mongghul arxé'ologlar bilge xaqanning heykilini tapqan` mawzuluq xewer élan qilindi.
Muxbirimiz erkin tarim
2008-09-26
Share
bilge-xaqan-heykili-305.jpg 25 - Siéntebirdiki `mongghul arxéologlar bilge xaqanning heykilini tapqan` mawzuluq xewer élan qilinghan gézitning körünüshi.
RFA Photo / Erkin Tarim

Xewerde orxon abidiliri bar yerde mongghul arxé'ologlarning bilge xaqanning heykilini tapqanliqini ilgiri sürgenliki yézilghan.

Gézitning ich qismidiki xewerde bilge xaqan ikenlikini heykelning béshida shepke yoqluqigha qarap höküm qilghanliqi yézilghan. Bu xewerge asaslan'ghanda, orxun abidiliri bar yerde arxé'ologiyilik qézish élip bériwatqan mongghul bilim ademliri bilge xaqanning heykilini tapqanliqini ilgiri sürgen.

Moghulistanning herqaysi jaylirida arxé'ologiyilik qézish élip bériwatqan kül tékin jemiyitining ezaliri, moghulistanning paytexti ulanbatorning 365 kilométir uzaqliqtiki gherbiy shimal rayonidiki orxun wadisida arxé'ologiyilik qézish élip bériwatqan. Moghulistan milliy uniwérsitéti arxé'ologiye we insanshunasliq bölümidin 30 bilim adimi élip bériwatqan bu qézish ishlirigha dangliq mongghul arxé'ologlardin prof. Dr. Batsa'ikhan zagdmu bar iken. Bu guruppining mes'uli meshhur mongghul arxé'olog prof. Dr. Bor jugder iken.

Radikal gézitidiki xewerde, meshhur prof. Dr. Bor jugder shéwit qorghanda tapqan heykelning bilge xaqanning heykili ikenlikini ilgiri sürgenlikini yazghan.

Xewerde bu heykelning bilge xaqanning heykili ikenlikige höküm qilishidiki sewebler mundaq dep yézilghan: "aldi bilen bu heykel tépilghan yerning orxun wadisi yeni kök türkler yashighan yer bolushi. Bu heykel tépilghan yerning bilge xaqan bilen kül tékin xaqanlarning abidisi bar yerge bekla yéqin yerdin tépilishi. Heykelning bilge xaqanning heykili ikenlikige höküm qilishimizdiki ikkinchi sewep bolsa, heykelning shepkisi yoq bolushi."
 
Xewerde yene amérikiliq we yaponiyilik bilim ademliri izdewatqan bilge xaqanning ghezinisini türk arxé'ologlarning tapqanliqi, bu arxé'ologlar 2001 - yili altun we kümüshtin terkip tapqan 4500 parche tarixiy asare - etiqe tapqanliqi yézilghan.

Maqalide bilge xaqan heqqide melumat bérilip mundaq dep yézilghan: "bilge xaqan 683 - yilida tughulghan bolup, uning dadisi kök türk dölitini qayta qurghan ilterish qutluq xaqandur, anisi bolsa il bilge xatundur. 8 Yash waqtida dadisi tügep ketken bilge xaqan, 24 yil boyiche köktürk xaqanliqini qilghan taghisi qapaghan xaqanning öyide chong bolghan. Taghisi wapat bolghandin kéyin, uning textige olturghan inalni aghdurup tashlap 32 yashta kök türk dölitining xaqani bolghan. Bilge xaqan textke chiqqandin kéyin 31 yashtiki qérindishi kül tékinni herbiy qomandanliqqa, tun yoquqni bolsa wezirlikke östürgen. Bilge xaqan texittiki mezgilde, kök türk dölitining chégrisi xitayning shuntong oymanliqidin hazirqi sherqiy türkistanning qara shehergiche, shimalda bayirqu, gherbte tömür ishikkiche bérip taqalghan. Uning weziri tunyuquq bilen qérindishi kül tékin arqa arqidin wapat bolghandin kéyin, bilge xaqan xitaylar bilen til biriktürgen yene bir weziri teripidin 734 - yilida zeher bérip öltürülgen."

Orxun abidiliridin bilge xaqan abidisi 735 - yilida, oghli tengri xaqan teripidin tikilgen. Kül tékin abidisige bir kilométir uzaqliqta.

Bu yerdin tépilghan heykel rastinla bilge xaqanning heykilimu? türk arxé'ologlar teripidin tépilghan ghezinining ichide Uyghur dölitige a'it bolghanlarmu barmu?

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet