Уйғур аптоном райони пәләстингә айланмақта

Чәтәлләрдики хитай тилидики тор бәтләрдә "уйғур аптоном райони пәләстингә айланмақта" намлиқ мақалә елан қилинди. Бу мақалини хитай зиялийлиридин чен вейҗйән әпәнди язған болуп, аптор бу мақалидә уйғур районидики сияси вәзийәтни хитай һөкүмитиниң нуқтинәзәрлиридин өзгичә бир нуқтида туруп тәһлил қилишқа тиришқан.
Мухбиримиз камил турсун
2008.10.22
qeshqer-saqchi-charlash-305 Радиомизға ианә қилинған бу сүрәттә, хитай қораллиқ сақчилириға қилинған һуҗум йүзбәргән қәшқәр шәһириниң али меһманханисиниң партилитиветилгән алди ишики алдида чарлаш елип бериватқан хитай сақчилири вә бир сайаһәтчиниң көрүнүши.
RFA Photo

1952 - Йили җеҗяң өлкисиниң хаңҗу шәһиридә туғулған чен вейҗйән 80 - йилларда хитайда демократик қараштики бир журналниң баш муһәррири болған болуп, 1991 - йили йеңи зелландийигә көчмән болуп чиқип кәткән. Нөвәттә у бу дөләттә чиқидиған хитай тилидики бир журналниң баш муһәррирликини атқурмақта.

Уйғурларниң миллий қаршилиқ һәрикитиниң тарихи узун

Чен вейҗйән уйғурлар һәққидики мақалисини мундақ башлайду: "пүтүн дуня тибәттики милли зулум вә милли қаршилиққа диққитини ағдуруватқанда, уйғур районидики милли мәсилиму арқа - арқидин оттуриға чиқишқа башлиди. Олимпикниң ахирлишиши билән хитайниң һөкүмәт мәтбуатлири сақчи тәрәпниң 12 - авғуст қәшқәрдә йүз бәргән хитай әскәрлиригә һуҗум қилиш вәқәсини паш қилғанлиқини вә пәйзиваттики қонақлиқта, 6 нәпәр уйғурниң етип өлтүрүлгәнликини, 3 нәпәр уйғурниң қолға елинғанлиқини хәвәр қилди.... Буниңға охшаш һуҗум қилиш вә өлтүрүш дилолири олимпик мусабиқисиниң алди - кәйнидә уйғур районида көпләп йүз бәрди."

Хитай даирилири уйғурларниң қаршилиқ һәрикәтлирини қанлиқ бастурди

Чен вейҗйән әпәнди уйғур районидики хитай даирилиригә қарши наразилиқ һәрикәтлири һәққидә тохтилип: "уйғур районидики миллий мәсилиниң тарихи узун, йирақни қоюп 1997 - йилидики ғулҗа вәқәсидин башлисақ,уйғурларниң миллий мустәқиллиқ үчүн үзлүксиз қаршилиқ көрситиватқанлиқини көримиз. Уйғурларниң 1997 - йилидики бу омуми қаршилиқ көрситиш һәрикити қанлиқ бастурулди. Хитай коммунистлириниң миллий зиддийәтни һәл қилиш усули әзәлдин зораванлиқ күч билән бастуруш болди. Йәни хитай даирилири тәриплигинидәк, уйғур мустәқилчилири баш көтүргән һаман қаттиқ бастуруш вә бөшүкидила тунҗуқтуруп ташлаш сияситини йүргүзүп кәлди," дәп язиду.

Хитайчә маарип уйғурларни йоқутиштики вастә

Чен вейҗйән әпәнди хитай даирилириниң уйғур райониға қарита елип бериватқан хитай көчмәнлирини көчүрүш вә хитайлаштуруш сиясәтлири шундақла бу сиясәтләрниң уйғурларға кәлтүргән паҗиәлири һәққидә тохтилип: "истатистика рәқәмлиригә қариғанда, нөвәттә һәр һәптидә 2 миңдин 3 миңғичә хитай уйғур райониға көчмән болуп кәлмәктә. У йәрдики нопусниң йеримдин көпрәкини хитайлар игиләйду. Нөвәттә хитай коммунистлири бу райондики хитайлаштуруш маарипини һәдәп күчәйтмәктә вә милли тилда тәлим көргән оқуғучиларға хитай тили өткилини мәҗбурий таңмақта. Хитай тилини яхши билмигән уйғур оқутқучилар хизмәт орунлиридин қоғлап чиқирилмақта. Һөкүмәт әмәлдарлири вә хизмәтчилириниң 8 - дәриҗидин юқири хитай тилини билиши шәрт қилинмақта. Милли кәмситиш сәвәбидин уйғурлар әслидики яхши хизмәт орунлиридин сүпүрүп ташланмақта," дәп язиду.

Уйғурларниң диний әркинлики боғулмақта

Аптор мақалисидә, уйғурларниң хитай даирилириниң сияси вә диний зулумлириға учраватқанлиқи һәққидә тохтилип: "сияси җәһәттә йезилардин башлап барлиқ 1 - қол әмәлдарларниң һәммисини хитайлар үстигә алған. 18 яштин төвәнләрниң мәсчиткә кирип намаз оқуши вә диний паалийәтләргә қатнишиши чәкләнгән. Мусулманларниң әнәниви диний байрамлири болған роза һейт вә қурбан һейттики диний паалийәтләр шундақла роза тутуш паалийитигиму һөкүмәт арилишиду вә бесим ишлитиду," дәп язиду.

У мақалисидә хитай даирилириниң заманиви йеңи йеза қуруш баһанисидә,әнәниви уйғур мәһәллилирини вәйран қиливатқанлиқини әскәртип өтиду.

Хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан сиясити мәғлуп болди

Чен вейҗйән мақалисидә хитай даирилириниң уйғурларға қаратқан сияситиниң мәғлуп болғанлиқини тәкитләп: "хитайниң йолға қоюватқан сиясәтлири уйғур районидики миллий зиддийәтләрни техиму өткүрләштүрүвәтти. Шинҗаң мәсилиси - миллий мәсилә,диний мәсилә шундақла бай‏ - кәмбәғәллик оттурисидики пәрқ мәсилисидур. Бу уч мәсилә уйғур районида партлаш алдида турған бомба үчүн пиликлик рол ойнимақта. Мундақчә ейтқанда,хитай коммунистлириниң уйғур районидики сиясити асасий җәһәттин мәғлуп болди," дәп язиду.

У мақалисидә америкиниң сабиқ президенти реганниң " һөкүмәт мәсилиләрни һәл қилалмиғанда, һөкүмәтниң өзи мәсилигә айлиниду," дегән сөзини нәқил кәлтүриду.

Хитай даирилири уйғурлар билән сөһбәт өткүзүши керәк

Демократик қараштики хитай зиялийси болған чен вейҗйән уйғурларниң хитай һакимийитигә тутқан мәйдани һәққидә тохтилип: "нөвәттә уйғур районидики уйғурларниң әһвали пәләстинликләргә охшап қалиду. Уйғурлар хитайларни сирттин кәлгән милләт вә хитай һөкүмитини болса өзлирини мәҗбурий бойсундурған һөкүмәт, дәп қарайду. Хитай коммунист һакимийити зораванлиққа вә чоң хитайчилиқ идийисигә тайинип өрә туруватқан һөкүмәттур. Хитай көчмәнлириму коммунистларниң тәшвиқати вә улар сиңдүргән чоң хитайчилиқ роһи билән уйғурларға сәлбий муамилә қилмақта. Милли мәсилидә хитай коммунистлири билән охшаш қарашта болмақта. Шуңа уйғурлар хитай көчмәнлири билән хитай һөкүмитини охшашла бир җаңгалниң бөрилири дәп қарайду," дәп язиду.

У мақалидә, уйғур районида худди пәләстиндикигә охшаш уйғурлар билән хитайларниң олтурақ районлири айрилғанлиқини, һәтта пүтүнләй хитай болған базар вә шәһәрләрниң қурулғанлиқини тилға алиду.

Аптор мақалисидә хитай даирилирини уйғур районидики мәсилини һәл қилиш үчүн уйғурлар билән баравәрлик асасида сөһбәт өткүзүшкә чақириду вә: "әгәр хитай һөкүмити уйғур мәсилисини зораванлиқ йоли арқилиқ һәл қилишқа урунидикән, бу һечкимгә пайда елип кәлмәйду, өчмәнликтин келип чиққан қисас оти ахири берип хитай коммунист һакимийитиниң бешиға чиқиду," дәп мақалисини ахирлаштуриду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.