Уйғур илидики җәдитчилик һәрикити вә униң мивилири

Уйғурларниң мәнивий йетәкчиси, дин вә милләтниң пидакари, һазирқи заман уйғур мәдәнийәт тарихиниң шанлиқ иптихари, уйғур йеңи маарипиниң асас салғучиси от йүрәк диний алим абдулқадир дамоллам уйғур илидә җәдитизм (йеңилиқ) һәрикитиниң йеганә байрақдари иди.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2009-05-22
Share

Мәрһум абдулқадир дамоллам җаһаләт туманлири ичидә бурухтум болуп қалған уйғур хәлқиниң көзини илим - мәрипәткә ечиш йолида һаятини атиған вә ахири шу йолда җенини қурбан қилған улуғ алимдур.

Сәуди әрәбистаниниң мәдинә мунәввәрә шәһиридики ислам универстетини пүттүргәндин кейин, мәккә шәһиридә илмий хизмәтләр билән шуғуллинип келиватқан абдуләзиз әпәндигә бир қанчә соал билән мураҗиәт қилған идуқ.

Абдуләзиз әпәнди уйғур илидики җәдитлик һәрикити һәққидә мундақ деди: җәдитчилик һәрикитиниң байрақдари мәрһум абдулқадир дамоллам ислам дуняси җиддий хирисқа дуч кәлгән 20 - әсирниң башлирида "татар мәдәнийәт ойғинииши"һәрикити әвҗигә чиққан шәһәрләрдә илим тәһсил қилған вә ашу идийиви долқунларда күрәш ғайисини мустәһкәмлигән. У вақитта у немә қилиш керәкликини наһайити ениқ чүшәнгән иди. У өзиниң сәмәрқәнд, уфаларда мудәррислик қилиш җәрянида, дәрслик сүпитидә түзгән "ақаид зөрүрийә" намлиқ әсиридә ениқ қилип мундақ дегән:

 -     Инсанниң хар вә зәбун болушиниң сәвәби немә?
 -     Икки нәрсидур: бири җаһаләт вә наданлиқ;иккинчиси тәприқ вә ихтилаптур.
 -     Иззәт, аброй, қувәт немә билән болиду ?
 -     Илим - мәрипәт, иттипақлиқ билән болиду.

Җәдитизм идийисиниң тиклиниши

Абдуләзиз әпәнди җәдитизм идийисиниң тиклиниши һәққидә мундақ деди: " абдулқадир дамоллам оттура асия вә түркийиләрни айлиниш, көзитиш җәрянида тәпәккур қилиш арқилиқ ахирқи һесабта юртиниң, миллитиниң күлпәтлик тәқдирини оңшаш үчүн чоқум ишни маариптин, мәдәнийәттин башлаш зөрүрлүкини тонуп йәткән. Униң бу хил ислаһатчилиқ идийиси, йәни йеңилаш - җәдитчилиқ идийиси мәшһур ислам мутәпәккурлири җамалиддин афғани вә шәйх муһәммәд абдуларниң әсәрлирини оқуш арқилиқ техиму қувәт тапқан. У 1907 - йили ана юрти - қәшқәргә қайтип кәлгән. Көп йиллар чәтәлләрдә йүргән бу алимниң қәшқәрдәк җаһаләт түтәклири ичидә бурухтурма болуп қалған шәһәрдә өз ғайилирини әмәлгә ашуралиши унчә асан әмәс иди. Алди билән чоқум нопуз тикләш, тәсир пәйда қилиш, аммиви асасқа игә болуш керәк иди. Униң үстигә қәшқәр мәшһур мәдрисиләрму көп, диний өлималарму көп қәдимий шәһәр болғачқа, һәдегәндила нопуз тикләш қийин иди."

Җәдитизм һәрикитиниң башлиниши

Абдуләзиз әпәндиниң ейтишичә, абдуқадир дамоллам қәшқәргә қайтип кәлгән чағ дәл қәшқәрдә йеңичә иптидаий мәктәпләр анда - санда йолға қоюлушқа башлиған, әнәниви ислам маарипиниң оқутуш мәзмуни вә усулини ислаһ қилиш мәсилиси анчә - мунчә тилға елиниватқан бир чағ иди. Оттура асия вә түркийә қатарлиқ җайлардики йеңи маарипниң вәзийити билән пишшиқ тонушуп, җәдитизмлиқ идийиси мукәммәл шәкилләнгән абдулқадир дамоллам йеңичә пәнний маарипниң һамийлири вә башламчилири болған ака - ука мусабайифларни қизғин қоллиған, улар билән мүрини ‏ - мүригә тирәп бир сәптә турған, мәдрисиләрниң догма тәлим - тәрбийә усулини, қариғуларчә ядлатқузушни асас қилидиған оқутуш шәклини, дәвр тәлипигә мас кәлмәйдиған дәрсликләрни ислаһ қилип, йеңичә маарип идийисини изчиллаштурушни вә оқутуш усули, оқутуш мәзмуни вә материяли җәһәтләрдә бир йүрүш ислаһат елип беришни нийәт қилди. Шу мәқсәттә "сәрп - нәһви" ( морфологийә вә синтаксис), "тәсһилил һисаб" (математика илми), " җуғрапийә илми", " ақаид җәвһәри", негизлик әқидиләр","муталиә һидайәт ( башламчи оқушлуқ), "бидайәттус сәрп" (лексикидин дәсләпки асас), бидайәтун нәһви", " тәлимус сибян" ( балилар тәрбийиси), "тәҗвид түрки", мифтаһул әдәб" қатарлиқ дәрсликләрни түзүп таш мәтбәәдә бастуруп мәктәб - мәдрисиләрни дәрсликләр билән тәминлигән.

Абдулқадир дамолламниң вапати

Уйғур хәлқиниң мунәввәр оғли, пидакар мутәпәккури, от йүрәк алим абдулқадир дамоллам 1924 - йили 8 - айниң 14 - күни тап сәһәрдә өз өйидә ялланған қатил тәрипидин қәстләп шеһид қилинған. Уйғур хәлқи үчүн зор йоқитиш һесабланған бу қатиллиқ вәқәси пүткүл оттура асияға пуркәткән. Авам чәксиз қайғу һәсрәткә чөмгән, шаирлар азаблиқ һессияти билән мәрсийәләрни йезишқан.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт