Uyghur ilidiki jeditchilik herikiti we uning miwiliri

Uyghurlarning meniwiy yétekchisi, din we milletning pidakari, hazirqi zaman Uyghur medeniyet tarixining shanliq iptixari, Uyghur yéngi ma'aripining asas salghuchisi ot yürek diniy alim abdulqadir damollam Uyghur ilide jeditizm (yéngiliq) herikitining yégane bayraqdari idi.
Muxbirimiz ömerjan toxti
2009-05-22
Share

Merhum abdulqadir damollam jahalet tumanliri ichide buruxtum bolup qalghan Uyghur xelqining közini ilim - meripetke échish yolida hayatini atighan we axiri shu yolda jénini qurban qilghan ulugh alimdur.

Se'udi erebistanining medine munewwere shehiridiki islam uniwérstétini püttürgendin kéyin, mekke shehiride ilmiy xizmetler bilen shughullinip kéliwatqan abdul'eziz ependige bir qanche so'al bilen muraji'et qilghan iduq.

Abdul'eziz ependi Uyghur ilidiki jeditlik herikiti heqqide mundaq dédi: jeditchilik herikitining bayraqdari merhum abdulqadir damollam islam dunyasi jiddiy xirisqa duch kelgen 20 - esirning bashlirida "tatar medeniyet oyghini'ishi"herikiti ewjige chiqqan sheherlerde ilim tehsil qilghan we ashu idiyiwi dolqunlarda küresh ghayisini mustehkemligen. U waqitta u néme qilish kéreklikini nahayiti éniq chüshen'gen idi. U özining semerqend, ufalarda muderrislik qilish jeryanida, derslik süpitide tüzgen "aqa'id zörüriye" namliq esiride éniq qilip mundaq dégen:

 -     Insanning xar we zebun bolushining sewebi néme?
 -     Ikki nersidur: biri jahalet we nadanliq؛ikkinchisi tepriq we ixtilaptur.
 -     Izzet, abroy, quwet néme bilen bolidu ?
 -     Ilim - meripet, ittipaqliq bilen bolidu.

Jeditizm idiyisining tiklinishi

Abdul'eziz ependi jeditizm idiyisining tiklinishi heqqide mundaq dédi: " abdulqadir damollam ottura asiya we türkiyilerni aylinish, közitish jeryanida tepekkur qilish arqiliq axirqi hésabta yurtining, millitining külpetlik teqdirini ongshash üchün choqum ishni ma'ariptin, medeniyettin bashlash zörürlükini tonup yetken. Uning bu xil islahatchiliq idiyisi, yeni yéngilash - jeditchiliq idiyisi meshhur islam mutepekkurliri jamaliddin afghani we sheyx muhemmed abdularning eserlirini oqush arqiliq téximu quwet tapqan. U 1907 - yili ana yurti - qeshqerge qaytip kelgen. Köp yillar chet'ellerde yürgen bu alimning qeshqerdek jahalet tütekliri ichide buruxturma bolup qalghan sheherde öz ghayilirini emelge ashuralishi unche asan emes idi. Aldi bilen choqum nopuz tiklesh, tesir peyda qilish, ammiwi asasqa ige bolush kérek idi. Uning üstige qeshqer meshhur medrisilermu köp, diniy ölimalarmu köp qedimiy sheher bolghachqa, hedégendila nopuz tiklesh qiyin idi."

Jeditizm herikitining bashlinishi

Abdul'eziz ependining éytishiche, abduqadir damollam qeshqerge qaytip kelgen chagh del qeshqerde yéngiche iptida'iy mektepler anda - sanda yolgha qoyulushqa bashlighan, en'eniwi islam ma'aripining oqutush mezmuni we usulini islah qilish mesilisi anche - munche tilgha éliniwatqan bir chagh idi. Ottura asiya we türkiye qatarliq jaylardiki yéngi ma'aripning weziyiti bilen pishshiq tonushup, jeditizmliq idiyisi mukemmel shekillen'gen abdulqadir damollam yéngiche penniy ma'aripning hamiyliri we bashlamchiliri bolghan aka - uka musabayiflarni qizghin qollighan, ular bilen mürini ‏ - mürige tirep bir septe turghan, medrisilerning dogma telim - terbiye usulini, qarighularche yadlatquzushni asas qilidighan oqutush sheklini, dewr telipige mas kelmeydighan dersliklerni islah qilip, yéngiche ma'arip idiyisini izchillashturushni we oqutush usuli, oqutush mezmuni we matériyali jehetlerde bir yürüsh islahat élip bérishni niyet qildi. Shu meqsette "serp - nehwi" ( morfologiye we sintaksis), "tes'hilil hisab" (matématika ilmi), " jughrapiye ilmi", " aqa'id jewheri", négizlik eqidiler","mutali'e hidayet ( bashlamchi oqushluq), "bidayettus serp" (léksikidin deslepki asas), bidayetun nehwi", " telimus sibyan" ( balilar terbiyisi), "tejwid türki", miftahul edeb" qatarliq dersliklerni tüzüp tash metbe'ede basturup mekteb - medrisilerni derslikler bilen teminligen.

Abdulqadir damollamning wapati

Uyghur xelqining munewwer oghli, pidakar mutepekkuri, ot yürek alim abdulqadir damollam 1924 - yili 8 - ayning 14 - küni tap seherde öz öyide yallan'ghan qatil teripidin qestlep shéhid qilin'ghan. Uyghur xelqi üchün zor yoqitish hésablan'ghan bu qatilliq weqesi pütkül ottura asiyagha purketken. Awam cheksiz qayghu hesretke chömgen, sha'irlar azabliq héssiyati bilen mersiyelerni yézishqan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet