Хитай һөкүмити қош тил маарип сияситиниң кейинки он йиллиқ пиланини ашкарилиди

Тәңритағ ториниң 5 - өктәбир маарип хәвиридә, хитай һөкүмити уйғур елидә кейинки 10 йилда йүргүзмәкчи болған қош тиллиқ маарип сияситиниң пиланлирини елан қилди. Пилан бойичә 2020 - йилиға барғанда уйғур ели маарипи пүтүнләй қош тиллаштурулуп, уйғур елидики хитайдин башқа икки милйон 600 миңдин артуқ оқуғучи пүтүнләй хитайчә маарип қобул қилидиған һаләткә келидикән.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2010-10-05
Share
Erkin-Sidiq-dok-305 Др. Әркин сидиқ түркийидики университетларда доклат бериватқан көрүнүшләрдин бири.
RFA Photo / Erkin Tarim

Америкидики уйғур алим әркин сидиқ әпәнди бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, уйғур тил вә мәдәнийитиниң кәлгүсигә болған әндишисини ипадилиди.

Кейинки он йилда

Хитай һөкүмити йеқинда "уйғур аптоном райони аз санлиқ милләтләр йәсли, башланғуч вә оттура мәктәп қош тил маарипиниң 2010 - йилидин 2020 - йилиғичә болған тәрәққият пилани"ни елан қилди. Мәзкур пиландин қариғанда,  2020 - йилиға барғанда "қош тил маарипи" уйғур елидики барлиқ мәктәпләрдә пүтүнләй омумлишип болидиған болуп, бу йәни шу чағда, хитайдин башқа икки милйон 600миңдин артуқ һәр милләт балилириниң йәсли маарипидин башлап пүтүнләй хитай тилида маарип қобул қилидиғанлиқидин дерәк беридикән.

Хитайниң мәзкур 10 йиллиқ пиланида көрситишичә, 2012 - йили пүтүн уйғур елидә сәбийләр маарипи йәни мәктәпкә кириштин бурунқи икки йиллиқ хитай тили оқутушини әмәлгә ашуруш.

2015 - Йилиға барғанда оттура вә башланғуч мәктәпләрдә қош тиллиқ маарип әндизилирини көп хил шәкилдә омумлаштуруп болуш.

2020 - Йилида уйғур елидики барлиқ мәктәпләрни тәлтөкүс қош тиллаштуруп болуш. Йәни хитайниң мәзкур пилани ишқа ашса, йәнә он йилда уйғур елидә хитайдин башқа икки милйон 600 миңдин артуқ уйғурни өз ичигә алған һәр милләт балилири пүтүнләй хитай тилида тәрбийилинидикән.
 
Маарип торидики учурларға қариғанда нөвәттә уйғур елидики бағча маарипи вә оттура, башланғуч маарипида тәрбийилиниватқан хитайдин башқа милләт балилириниң сани икки милйон 400 йүз миңға йеқин болуп, буларниң ичидә бағча маарипидин башлап" қош тиллиқ маарип "намидики хитайчә маарипни қобул қиливатқан оқуғучилар 994 миң 300 нәпәр, бу сан пүтүн уйғур елидики хитайдин башқа милләт оқуғучилириниң 40%тидин көпрәкини игиләйду.

Җиддий әмәлийләштүрүш

2000 - Йилидин башлап һазирға қәдәр хитай өлкилиридә тәсис қилинған "шинҗаң синипи" да оқуватқан оқуғучилар 30 миңға йәтти. Өткән йилидин башлап хитай һөкүмити қош тиллиқ маарипни сәбийләр маарипидин башлап чиң тутуш керәк дәп тәкитләп, уйғур елиниң йәсли маарипини қош тиллаштуруш үчүн өткән йили хитай һөкүмити 5 милярд йүән аҗратқан иди, бу йилниң өзидила йәнә бир милярд 500 миң йүән аҗратқан.

Тәңритағ тори бу һәқтә берилгән хәвиридә хитай өлкисидики шинҗаң синипини вә алий мәктәпни пүттүргәндин кейин нөвәттә хотән вилайитиниң лоп наһийисидики бир қош тиллиқ башланғуч мәктәптә ишләватқан нургүл мутәллипниң сөзини нәқил кәлтүргән болуп, у " әмәлийәт испатлидики қош тиллиқ маарип миллий сапани юқири көтүрүштики үнүмлүк тәдбир икән," дегән.

1981 - Йили уйғур елидики барлиқ мәктәпләрдә башланғуч мәктәп 4 - йиллиқтин тартип хитай тилини қошумчә дәрс қилип өтүш йолға қоюлған. 1987 - Йили 3 - синиптин башлап өтүшкә өзгәртилгән. 1995 - Йилидин башлап қисмән уйғур оттура мәктәплиридә тәбиий пән дәрсликлирини хитайчә өтүш синақ тәриқисидә елип берилған. Қош тиллиқ маарип сиясити 2000 - йили хитай һөкүмитиниң уйғур елидики аз санлиқ милләтләргә қаратқан истиратегийилик пилани сүпитидә рәсмий иҗра қилинған. Хитай һөкүмити уйғур елида қош тиллиқ маарип сияситини йүргүзүш җәрянида " аз санлиқ милләтләр хитайчә өгәнгәндин, хитайчә сөзлийәлигинидин, хитайчә билгәнликидин пәхирлинидиған болуши керәк" дәп тәшвиқ қилип кәлмәктә.

Уйғур тил вә мәдәнийити хирисқа учримақта

Хитай һөкүмитиниң қош тиллиқ маарип сияситини уйғурларға әмәлийләштүрүштә хитай компартийисиниң уйғур елигә қойған сабиқ секретари ваң лечуән болса " уйғур тили һазирқи заман пән мәдәнийәт тәрәққиятиға маслишалмай қалди. Уйғурлар милләт сапасини юқири көтүрүш үчүн чоқум қош тиллиқ болуш керәк" деди.

Һәтта, уйғур аптоном райони рәиси нур бәкри "туңганларниңму тили йоқ, йоқап кәтмиди, уйғурларму хитайчини өгәнгинигә йоқап кәтмәйду. Қош тиллиқ маарипни һәр қандақ тосалғуға қаримай изчил әмәлийләштүрүш керәк..." Дегәндәк сөзләрниму оттуриға чиқарди.

Хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан қош тиллиқ маарипи уйғур зиялийлириниң бирдәк қарши турушиға учрап кәлмәктә. Улар, "қош тиллиқ маарип әмәлийәттә хитайниң уйғурларниң тил вә мәдәнийитини йоқитишни мәқсәт қилған ассимилятсийә сияситиниң бир қисми" дәп тәнқидләп кәлмәктә. Ундақта, хитай һөкүмитиниң кейинки он йилда уйғур ели маарипини пүтүнләй қош тиллаштуруп болушни пиланға киргүзгәнлики немиләрдин дерәк бериду дегән соалларға җаваб елиш үчүн, биз америкидики уйғур зиялийлардин аләм техникиси алими әркин сидиқ әпәндигә мураҗиәт қилдуқ.

Әркин сидиқ әпәнди, хитайниң уйғурларға йүргүзүватқан қош тиллиқ маарип сияситиниң әмәлийлишиши мушу сүрәттә маңғанда, кейинки он йилға қалмай уйғур әвладлириниң әһвалиниң ечинишлиқ һалға чүшүп қалидиғанлиқидин әндишә қиливатқанлиқини билдүрди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт