Xitay hökümiti qosh til ma'arip siyasitining kéyinki on yilliq pilanini ashkarilidi

Tengritagh torining 5 - öktebir ma'arip xewiride, xitay hökümiti Uyghur élide kéyinki 10 yilda yürgüzmekchi bolghan qosh tilliq ma'arip siyasitining pilanlirini élan qildi. Pilan boyiche 2020 - yiligha barghanda Uyghur éli ma'aripi pütünley qosh tillashturulup, Uyghur élidiki xitaydin bashqa ikki milyon 600 mingdin artuq oqughuchi pütünley xitayche ma'arip qobul qilidighan haletke kélidiken.
Muxbirimiz gülchéhre
2010-10-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Dr. Erkin sidiq türkiyidiki uniwérsitétlarda doklat bériwatqan körünüshlerdin biri.
Dr. Erkin sidiq türkiyidiki uniwérsitétlarda doklat bériwatqan körünüshlerdin biri.
RFA Photo / Erkin Tarim

Amérikidiki Uyghur alim erkin sidiq ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, Uyghur til we medeniyitining kelgüsige bolghan endishisini ipadilidi.

Kéyinki on yilda

Xitay hökümiti yéqinda "Uyghur aptonom rayoni az sanliq milletler yesli, bashlan'ghuch we ottura mektep qosh til ma'aripining 2010 - yilidin 2020 - yilighiche bolghan tereqqiyat pilani"ni élan qildi. Mezkur pilandin qarighanda,  2020 - yiligha barghanda "qosh til ma'aripi" Uyghur élidiki barliq mekteplerde pütünley omumliship bolidighan bolup, bu yeni shu chaghda, xitaydin bashqa ikki milyon 600mingdin artuq her millet balilirining yesli ma'aripidin bashlap pütünley xitay tilida ma'arip qobul qilidighanliqidin dérek béridiken.

Xitayning mezkur 10 yilliq pilanida körsitishiche, 2012 - yili pütün Uyghur élide sebiyler ma'aripi yeni mektepke kirishtin burunqi ikki yilliq xitay tili oqutushini emelge ashurush.

2015 - Yiligha barghanda ottura we bashlan'ghuch mekteplerde qosh tilliq ma'arip endizilirini köp xil shekilde omumlashturup bolush.

2020 - Yilida Uyghur élidiki barliq mekteplerni teltöküs qosh tillashturup bolush. Yeni xitayning mezkur pilani ishqa ashsa, yene on yilda Uyghur élide xitaydin bashqa ikki milyon 600 mingdin artuq Uyghurni öz ichige alghan her millet baliliri pütünley xitay tilida terbiyilinidiken.
 
Ma'arip toridiki uchurlargha qarighanda nöwette Uyghur élidiki baghcha ma'aripi we ottura, bashlan'ghuch ma'aripida terbiyiliniwatqan xitaydin bashqa millet balilirining sani ikki milyon 400 yüz minggha yéqin bolup, bularning ichide baghcha ma'aripidin bashlap" qosh tilliq ma'arip "namidiki xitayche ma'aripni qobul qiliwatqan oqughuchilar 994 ming 300 neper, bu san pütün Uyghur élidiki xitaydin bashqa millet oqughuchilirining 40%tidin köprekini igileydu.

Jiddiy emeliyleshtürüsh

2000 - Yilidin bashlap hazirgha qeder xitay ölkiliride tesis qilin'ghan "shinjang sinipi" da oquwatqan oqughuchilar 30 minggha yetti. Ötken yilidin bashlap xitay hökümiti qosh tilliq ma'aripni sebiyler ma'aripidin bashlap ching tutush kérek dep tekitlep, Uyghur élining yesli ma'aripini qosh tillashturush üchün ötken yili xitay hökümiti 5 milyard yüen ajratqan idi, bu yilning özidila yene bir milyard 500 ming yüen ajratqan.

Tengritagh tori bu heqte bérilgen xewiride xitay ölkisidiki shinjang sinipini we aliy mektepni püttürgendin kéyin nöwette xoten wilayitining lop nahiyisidiki bir qosh tilliq bashlan'ghuch mektepte ishlewatqan nurgül mutellipning sözini neqil keltürgen bolup, u " emeliyet ispatlidiki qosh tilliq ma'arip milliy sapani yuqiri kötürüshtiki ünümlük tedbir iken," dégen.

1981 - Yili Uyghur élidiki barliq mekteplerde bashlan'ghuch mektep 4 - yilliqtin tartip xitay tilini qoshumche ders qilip ötüsh yolgha qoyulghan. 1987 - Yili 3 - siniptin bashlap ötüshke özgertilgen. 1995 - Yilidin bashlap qismen Uyghur ottura mektepliride tebi'iy pen dersliklirini xitayche ötüsh sinaq teriqiside élip bérilghan. Qosh tilliq ma'arip siyasiti 2000 - yili xitay hökümitining Uyghur élidiki az sanliq milletlerge qaratqan istiratégiyilik pilani süpitide resmiy ijra qilin'ghan. Xitay hökümiti Uyghur élida qosh tilliq ma'arip siyasitini yürgüzüsh jeryanida " az sanliq milletler xitayche ögen'gendin, xitayche sözliyeliginidin, xitayche bilgenlikidin pexirlinidighan bolushi kérek" dep teshwiq qilip kelmekte.

Uyghur til we medeniyiti xirisqa uchrimaqta

Xitay hökümitining qosh tilliq ma'arip siyasitini Uyghurlargha emeliyleshtürüshte xitay kompartiyisining Uyghur élige qoyghan sabiq sékrétari wang léchu'en bolsa " Uyghur tili hazirqi zaman pen medeniyet tereqqiyatigha maslishalmay qaldi. Uyghurlar millet sapasini yuqiri kötürüsh üchün choqum qosh tilliq bolush kérek" dédi.

Hetta, Uyghur aptonom rayoni re'isi nur bekri "tungganlarningmu tili yoq, yoqap ketmidi, Uyghurlarmu xitaychini ögen'ginige yoqap ketmeydu. Qosh tilliq ma'aripni her qandaq tosalghugha qarimay izchil emeliyleshtürüsh kérek..." Dégendek sözlernimu otturigha chiqardi.

Xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan qosh tilliq ma'aripi Uyghur ziyaliylirining birdek qarshi turushigha uchrap kelmekte. Ular, "qosh tilliq ma'arip emeliyette xitayning Uyghurlarning til we medeniyitini yoqitishni meqset qilghan assimilyatsiye siyasitining bir qismi" dep tenqidlep kelmekte. Undaqta, xitay hökümitining kéyinki on yilda Uyghur éli ma'aripini pütünley qosh tillashturup bolushni pilan'gha kirgüzgenliki némilerdin dérek béridu dégen so'allargha jawab élish üchün, biz amérikidiki Uyghur ziyaliylardin alem téxnikisi alimi erkin sidiq ependige muraji'et qilduq.

Erkin sidiq ependi, xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan qosh tilliq ma'arip siyasitining emeliylishishi mushu sür'ette mangghanda, kéyinki on yilgha qalmay Uyghur ewladlirining ehwalining échinishliq halgha chüshüp qalidighanliqidin endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Toluq bet