Sherqiy asiya munbiri : "Uyghur élidiki zorawanliq weqeliri zor mesililerning ipadisimu?"

Xitay da'iriliri yéqinqi yillardin buyan Uyghur élide meydan'gha kelgen hujum qilish weqelirini xelq'ara térrorluqqa, diniy esebiylikke baghlap chüshendürüsh arqiliq weqening mahiyitini burap kéliwatqan bolsimu, Uyghur éli weziyitini közitip kéliwatqan tetqiqatchilar yuqiridiki weqelerning xitayning rayonda yürgüzüwatqan milliy siyasiti bilen biwaste munasiwetlik ikenlikige ishinidu.
Muxbirimiz irade
2012-03-30
Élxet
Pikir
Share
Print
Qeshqer kochilirini charlap yürgen xitay qoralliq küchliri. 2009-Yili 10-iyul.
Qeshqer kochilirini charlap yürgen xitay qoralliq küchliri. 2009-Yili 10-iyul.
AFP

Bulardin biri daniyidiki kopénhagin uniwérsitétining dotsénti ildiko béllér han. U bu heqte élan qilghan mulahiziside yéqinqi bir qanche qétimliq hujum qilish weqelirini Uyghurlar uchrawatqan her tereplime kemsitish siyasitining netijisi, dep körsetken hem Uyghur éli weziyitini her waqit partlashqa teyyar turghan bombigha oxshatqan.

Töwende muxbirimiz irade silerge daniyidiki kopénhagin uniwérsitétining dotsénti teripidin élan qilin'ghan mulahizining mezmunini tonushturup ötidu.

Hörmetlik radi'o anglighuchilar, daniyidiki kopénhagin uniwérsitétining köp xil milletler we rayon xaraktérlik tetqiqatlar bölümining dotsénti ildiko béllér han jüme küni "Uyghur élidiki shiddet weqeliri rayondiki zor mesililerning ipadisimu?" mawzuluq mulahize élan qilip, Uyghur élidiki mesililer heqqidiki bahasini otturigha qoydi. Bu maqale sherqiy asiya we tinch okyan rayonidiki dölet we rayonlarning siyasiy, ijtima'iy we iqtisadi weziyiti üstide tetqiqat élip baridighan "Sherqiy asiya tetqiqatliri merkizi" ning munbiride élan qilin'ghan.

Tetqiqatchi han ependi mulahiziside aldi bilen xitay hökümitining Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerge baha bérish usuli bilen kishilik hoquq organliri bériwatqan baha arisidiki perq heqqide toxtalghan. U bu heqte mundaq dégen: "Kishilik hoquq organliri we erkin asiya radi'osining weqe heqqidiki bayanliri bilen xitay axbarat wastilirining bayanliri arisida zor perq bolsimu, emma bu yerde éniq bolghini bu rayonda hel qilinmighan zor bir mesile bar."

U 1980 - yillarda xitayda islahat, échiwétishke egiship, Uyghur élidimu weziyet bir qeder yaxshilan'ghan bolsimu, emma 1990 - yillargha kelgende béyjing hökümitining Uyghurlarning bölünüp chiqishidin ensirep, siyasetni qaytidin chingitqanliqini bayan qilip :"Uyghurlar hazir xitaylar bilen siyasiy, iqtisadiy we ijtima'iy hoquq jehette barawer mu'amile körmeywatimiz, dep qarimaqta. Bu milletning ziyaliyliri bolsa, Uyghur medeniyitining assimliyatsiyige uchrawatqanliqidin endishe qilmaqta. Xitay da'iriliri Uyghur élide yüz bergen weqelerni "Ichki mesilimiz" deydu we ularni radikalliq, térrorluq we bölgünchilik ölchimi boyiche bir terep qilidu" dégen.

Aptorning bayan qilishiche, xitay da'iriliri 1996 - yillarda "Qattiq zerbe bérish" herikitide atalmish "Bölgünchi" lerge zerbe bergen bolsa, 11 - iyul weqesidin kéyin bolsa bu weqelerni térrorgha chétishqa bashlighan, emdilikte bolsa bu xil weqelerni asasen dégüdek diniy radikalliqqa baghlashqa bashlighan. Emma aptor xitay da'irilirining 1980 - yillardin tartipla Uyghur élide dinni qattiq cheklep, diniy pa'aliyetlerni qattiq kontrol qilip kelgenlikini bayan qilip "Xitay da'iriliri menisi intayin mujmel bolghan qanunsiz diniy pa'aliyetler dégen bu ibarini ishqa sélip turup, Uyghurlarning diniy erkinlikini öz meyliche cheklidi. Ular meschit imamliri we bashqa diniy zatlarni terbiyilep, köpinchisi ürümchidiki diniy inistitutni püttürgen bu kishilerge xuddi bashqa dölet kadirliridek ma'ash bérip ishletmekte" dégen.

Tetqiqatchi han ependi maqalisining dawamida toxtalghan yene bir asasliq noqta, iqtisadi kemsitish we ishszliq mesilisi bolup, u bu, rayondiki Uyghurlarning eng küchlük naraziliqini qozghawatqan bir mesile, dep körsetken. U xitay hökümitining 2000 - yillarda "Gherbni échish siyasiti" ni yolgha qoyup, rayon'gha zor miqtarda meblegh sélish bilen birge iqtisadi we asasi qurulushta tereqqiyatlarni élip kelgen bolsimu, emma buning oxshash waqitta rayondiki xitay köchmenlirining sanini ashuruwetkenlikini bildürgen. Aptor mundaq dégen :

"Bu islahat, échiwétishning netijisi buyiche alghanda, Uyghurlar bu xildiki atalmish tereqqiyat siyasetlirini xitay hökümitining özlirini assimliyatsiye qilish we iqtisadiy jehettin chetke qéqish üchün ishlitiwatqan wastisi" dep qaraydu. Xitay meblighini asasen Uyghur élining kan bayliqliri mol bolghan shimaliy rayonlirigha sélip kelgen, bu rayonlar bolsa alliqachan xitaylar merkezliship olturaqlashqan rayonlargha aylinip bolghan. Ish baziridiki kemsitish sewebidin nurghun Uyghur yashliri ichkiri xitay ölkilirige bérip ish izdeshke mejbur bolmaqta. Emma Uyghurlar bolupmu jenubtiki Uyghurlar minglighan Uyghur qiz - oghulliri öz yurtidin minglarche kilométr uzaqliqta ish izdeshke mejbur boluwatqan shara'it astida, xitay köchmenlirining Uyghurlarning yurtida ish tépiwatqanliqigha mene bérelmey kelmekte.

Aptor xitay hökümitining Uyghurlarning ish tapalmasliqigha xitay tili yéterlik bolmighanliqini seweb qilip körsitish arqiliq rayonda xitay tilini omumlashturushqa urunuwatqanliqini, qosh tilliq ma'arip nami astida atalmish milliyche mekteplernimu pütünley xitay tilida ders ötidighan qilip özgertip chiqqanliqini bildürüp mundaq dégen :

- Bu xitay hökümiti deslepki yillarda yolgha qoyghan ata - anilar öz balisini qaysi tilda oqutushni xalisa shuni tilda oqutush deydighan til we medeniyet siyasitining tamamen eksi idi. Uyghurlar hazir qattiq ümidsiz. Peqetla ma'arip tilini tallash hoquqidin mehrum qalghanliqidin emes, belki ish bazirida xitay tilini pishshiq bilip turupmu, ayrimichiliqqa uchrawatqanliqidin qattiq ümidsiz. Chünki, xitay tilini öz ana tilidek sözleydighan Uyghurlarmu oxshashla ishsz qalmaqta.

Aptor Uyghur élidiki yuqiriqidek amillar heqqide chüshenche bergendin kéyin, mulahizisini mundaq dep ayaqlashturghan :

- Nurghunlighan közetküchiler, xitay hökümitining Uyghurlardin kélidighan bölgünchilik tehditini dunyagha köptürüp anglitiwatqanliqigha ishinidu. Chünki Uyghurlarning mutleq köpchiliki iqtisadiy we ijitma'iy hoquqta barawer, diniy we medeniy erkinlikliri toluq ige bolghan halda, jümlidin heqiqiy aptonomiye astida yashashni arzu qilidu. Emma xitay hökümiti buning eksiche, hazir Uyghur rayonida düshmenlikni téximu ashuridighan bir siyaset yürgüzüshni dawam qilmaqta. Bu noqtidin élip éytiqanda, Uyghur rayoni partlashqa teyyar turghan waqitliq bomba bolushni dawam qilidighandek körünmekte.

Toluq bet