Дилшат ришит: “хитайда уйғурларға қаритилған өлүм җазалирида азийиш болғини йоқ”

Кишилик һоқуқ органлири хитайда йилиға 4000 кишиниң өлүм җазасиға учрайдиғанлиқи, хитайниң һелиһәм дуняда өлүм җазаси әң көп иҗра қилинидиған дөләтликини билдүрмәктә.
Мухбиримиз ирадә
2011.12.13
olum-jazasi-korsetmisi-305.jpg 2009-Йили пуқралириға өлүм җазаси бәргән дөләтләрниң көрсәтмиси. Хитай өлүм җазаси бәргән адәм сани 1000 фин ешип кәткән.
AFP

1-Декабирдин 3-декабир күнигичә җеҗяң өлкисиниң хаңҗу шәһиридә хитайдики өлүм җазаси мәсилиси тема қилинған 3 күнлүк муһакимә йиғини уюштурулған. Йиғин бирләшкән дөләтләр тәшкилати кишилик һоқуқ алий комитети вә хитай ташқи ишлар министирлиқи тәрипидин бирликтә уюштурулған болуп, йиғинға 30 әтрапида киши қатнашқан. Улар, хитайдики һәрқайси университетлардин кәлгән профессорлар, хәлқ қурултийи вәкиллири вә алий сот хадимлири, шундақла кишилик һоқуқ алий комитети тәрипидин тәклип қилинған әнглийә оксфорт университетиниң профессори роҗер һуд, мәкс пләнк институтиниң тәтқиқатчиси ханс җорг қатарлиқ 3 чәтәллик қанун мутәхәссислирини өз ичигә алидикән.

Асаслиқи хитайдики әң еғир җаза болған өлүм җазасиниң иҗра қилиниш әһвали һәққидә талаш-тартиш болған мәзкур йиғинда, хитай вәкиллири йеқинқи йиллардин буян болупму 2007-йилидин бери хитайда өлүм җазаси берилгән делоларға алий дәриҗилик сот мәһкисимисиниң қайта қарап чиқиши бекитилгәндин бери хитайдики өлүм җазасиниң йүздә 50 пирсәнт төвәнлигәнликини илгири сүргән. Улар 2011-йилида хитай алий соти тәрипидин 13 өлүм җазасиниң әмәлдин қалдурулғанлиқини, буниңдин сирт йәнә, хитайда 75 яштин юқириларға өлүм җазаси беришниң әмәлдин қалдурулғанлиқини билдүргән.

Әмма бу һәқтики хәвәрләрдә ашкарилинишичә, йиғинға қатнашқан хитай вәкилләр, йәни хитайдики өлүм җазаси берилгән делоларға аит ениқ рәқәмни билидиған биринчи қол кишиләр гәрчә йиғинда бәс-бәстә хитайда өлүм җазасиниң азайғанлиқини испатлашқа тиришқан болсиму, әмма йәнила бу бир йил ичидә иҗра қилинған өлүм җазасиға аит ениқ санлиқ мәлуматни беришни рәт қилған. Улар буниң ашкарилашқа болмайдиған “дөләт мәхпийәтлики” икәнликини илгири сүргән.

Дүшәнбә күни мәркизи санфрансискода турушлуқ “диалог” фонди җәмийити бу һәқтә баянат елан қилип, хитайдики өлүм җазасиниң йәнила интайин юқирилиқини билдүрди. Баянатта ейтилишичә, йиғинға қатнашқан лию фамилилик хитай профессор шинхуа агентлиқи тарқатқан хәвәрләргә асаслинип туруп 2006-йили хитайда җәмий 8000 кишигә өлүм җазаси иҗра қилинғанлиқини һесаблап чиққан болуп, 2008-йилиму охшашла 8000 кишигә өлүм җазаси берилгән. Бу рәқәм “диалог” фонди җәмийитиниң өз алдиға йүргүзгән истатестиска рәқәмлири билән охшаш болуп, диалог фонди җәмийити илгирики доклатлирида хитайда йилиға 8000 әтрапида кишиниң өлүм җазасиниң иҗра қилиниватқанлиқини билдүргән иди. Түнүгүн мәзкур фонди җәмийәт рәиси җон кәм баянатида, әгәр хитай һөкүмити илгири сүргәндәк һәқиқәтән 2011-йили хитайда өлүм җазаси йүздә 50 пирсәнт азайған болса, буниң һәқиқәтәнму чоң илгириләш болуп һесаблансиму әмма хитайда өлүм җазасини аяғлаштуруш хизмәтлиридики илгириләшниң йәнила интайин астилиқини билдүрди.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит әпәнди болса буниңға гуман билән қарайдиған болуп, у хитайда өлүм җазаси иҗралири азайди, дәп қарашқа болсиму, әмма буниң уйғур районини өз ичигә алмайдиғанлиқини ейтти.

Әнглийә мидилсәкс университетиниң қанун пәнлири профессори вилям шәйбиз хаңҗуда ечилған йиғинға б д т кишилик һоқуқ алий комитетиниң қармиқида қатнашқан вәкилләрниң бири болуп, униң йиғин һәққидә өзиниң кишилик һоқуқ анализлири блогида елан қилған мақалисидин мәлум болушичә, б д т кишилик һоқуқ комитети шу күндики йиғинда хитайдики өлүм җазалирини әмәлдин қалдуруш қәдимини тезләштүрүш һәққидә тәклип сунуп, хитайда қисқа вә оттура муддәт ичидә чоқум қатиллиқ сиртидики һәрқандақ бир җинайәткә өлүм җазаси беришни тохтитиш керәкликини оттуриға қойған.

Мәлум болғандәк, хитайда чириклик, зәһәр әткәсчилики, адәм әткәсчилики билән шуғулланғанларға, әң муһими сиясий өктичиләргә өлүм җазаси беридиған бирдин-бир дөләт. 2009-Йили үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин хитай даирилири наһайити тез сүрәт ичидә 30 ға йеқин уйғурға өлүм җазаси берип иҗра қилған иди. Әйни чағда хәлқарадики кишилик һоқуқ органлири бу кишиләргә һечқандақ адаләтлик сот тәртипи йүргүзүлмәй туруп, уларға өзини қоғдаш һоқуқиму берилмигән бир шараит астида өлүм җазаси берилгәнлики, буниң хәлқаралиқ қанунлар әмәс, хитайниң өз қанунлириғиму хилап икәнликини билдүргән иди. Дилшат ришит әпәндиму 2009-йили үрүмчи вәқәсигә алақидар берилгән өлүм җазалириниң һечбириниң хитайдики әдлийә тәртипи бойичә елип берилмиғанлиқини әслитип, хитайда уйғурларға қаритилған өлүм җазалирида қилчиликму азийиш болмиғанлиқини қайта тәкитлиди.

Дәрвәқә хитай даирилири 2009-йили үрүмчи вәқәсидин кейин йәнә 2010-йили ақсу игәрчи базири вәқәси вә қәшқәр йеңи ериқтики хитай даирилири нишан қилинған вәқәләргә четишлиқ кишиләрни 2011-йили 3-айда ечилған сотта қарар чиқирип, нурмәмәт обулқасим қатарлиқ 7 кишини өлүм җазасиға, қурбан нур қатарлиқ 3 кишини кечиктүрүп иҗра қилинидиған өлүм җазасиға буйруған. Арқидинла йәни 2011-йили сентәбир ейида хотән вә қәшқәр сот мәһкимилири бир вақитта сот ечип, хотән навағ сақчиханисиға һуҗум қилиш вәқәси вә қәшқәрдики йеңи база вәқәсигә четишлиқ дәп қаралған 4 кишини өлүм җазасиға буйруған иди.

Хитай һөкүмитиниң бу делоларға муамилә қилиш позитсийисиму кишилик һоқуқ органлири тәрипидин “сиясий” дәп әйибләнгән.

Диалог фонди җәмийитиниң ейтишичә, хитайдики өлүм җазасини азайтиш вә бу җәһәттә очуқлуқини ишқа ашуруш әһвали интайин аста болуп, әгәр хитай һөкүмити мушу сүрәт билән маңидиған болса, хитайда өлүм җазасини толуқ әмәлдин қалдуруштин ибарәт мәқсәткә йетиш үчүн йәнә нурғун йиллар кетидикән. Кишилик һоқуқ алий комитетиму йиғинда хитай һөкүмитиниң өлүм җазаси берилгәнләр санини “дөләт мәхпийәтлики” қатарида сир тутуш қилмишини әйибләп, бу хил әһвалниң хитайниң өлүм җазаси иҗра қилишни азайтиш вәзийитидә яхшилиниш болуватқанлиқиға қарита гуман пәйда қилидиғанлиқини әскәрткән.

Хитай хәлқара бойичә өлүм җазаси әң көп иҗра қилинидиған дөләт болуп, бу мәсилә хитайдики башқа кишилик һоқуқ мәсилилири билән бирликтә хәлқара җәмийәтниң тәнқидигә учрап келиватқан муһим бир мәсилә. Хитай даирилири гәрчә хитайниң қанун арқилиқ идарә қилинидиған дөләтликини илгири сүрсиму, әмма ғәрб әллири һелиһәм хитайниң әдлийә системисини қанун бойичә иш көрүшкә чақириқ қилип кәлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.