Dilshat rishit: “Xitayda Uyghurlargha qaritilghan ölüm jazalirida aziyish bolghini yoq”

Kishilik hoquq organliri xitayda yiligha 4000 kishining ölüm jazasigha uchraydighanliqi, xitayning hélihem dunyada ölüm jazasi eng köp ijra qilinidighan döletlikini bildürmekte.
Muxbirimiz irade
2011.12.13
olum-jazasi-korsetmisi-305.jpg 2009-Yili puqralirigha ölüm jazasi bergen döletlerning körsetmisi. Xitay ölüm jazasi bergen adem sani 1000 fin éship ketken.
AFP

1-Dékabirdin 3-dékabir künigiche jéjyang ölkisining xangju shehiride xitaydiki ölüm jazasi mesilisi téma qilin'ghan 3 künlük muhakime yighini uyushturulghan. Yighin birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komitéti we xitay tashqi ishlar ministirliqi teripidin birlikte uyushturulghan bolup, yighin'gha 30 etrapida kishi qatnashqan. Ular, xitaydiki herqaysi uniwérsitétlardin kelgen proféssorlar, xelq qurultiyi wekilliri we aliy sot xadimliri, shundaqla kishilik hoquq aliy komitéti teripidin teklip qilin'ghan en'gliye oksfort uniwérsitétining proféssori rojér hud, meks plenk institutining tetqiqatchisi xans jorg qatarliq 3 chet'ellik qanun mutexessislirini öz ichige alidiken.

Asasliqi xitaydiki eng éghir jaza bolghan ölüm jazasining ijra qilinish ehwali heqqide talash-tartish bolghan mezkur yighinda, xitay wekilliri yéqinqi yillardin buyan bolupmu 2007-yilidin béri xitayda ölüm jazasi bérilgen délolargha aliy derijilik sot mehkisimisining qayta qarap chiqishi békitilgendin béri xitaydiki ölüm jazasining yüzde 50 pirsent töwenligenlikini ilgiri sürgen. Ular 2011-yilida xitay aliy soti teripidin 13 ölüm jazasining emeldin qaldurulghanliqini, buningdin sirt yene, xitayda 75 yashtin yuqirilargha ölüm jazasi bérishning emeldin qaldurulghanliqini bildürgen.

Emma bu heqtiki xewerlerde ashkarilinishiche, yighin'gha qatnashqan xitay wekiller, yeni xitaydiki ölüm jazasi bérilgen délolargha a'it éniq reqemni bilidighan birinchi qol kishiler gerche yighinda bes-beste xitayda ölüm jazasining azayghanliqini ispatlashqa tirishqan bolsimu, emma yenila bu bir yil ichide ijra qilin'ghan ölüm jazasigha a'it éniq sanliq melumatni bérishni ret qilghan. Ular buning ashkarilashqa bolmaydighan “Dölet mexpiyetliki” ikenlikini ilgiri sürgen.

Düshenbe küni merkizi sanfransiskoda turushluq “Di'alog” fondi jem'iyiti bu heqte bayanat élan qilip, xitaydiki ölüm jazasining yenila intayin yuqiriliqini bildürdi. Bayanatta éytilishiche, yighin'gha qatnashqan liyu famililik xitay proféssor shinxu'a agéntliqi tarqatqan xewerlerge asaslinip turup 2006-yili xitayda jem'iy 8000 kishige ölüm jazasi ijra qilin'ghanliqini hésablap chiqqan bolup, 2008-yilimu oxshashla 8000 kishige ölüm jazasi bérilgen. Bu reqem “Di'alog” fondi jem'iyitining öz aldigha yürgüzgen istatéstiska reqemliri bilen oxshash bolup, di'alog fondi jem'iyiti ilgiriki doklatlirida xitayda yiligha 8000 etrapida kishining ölüm jazasining ijra qiliniwatqanliqini bildürgen idi. Tünügün mezkur fondi jem'iyet re'isi jon kem bayanatida, eger xitay hökümiti ilgiri sürgendek heqiqeten 2011-yili xitayda ölüm jazasi yüzde 50 pirsent azayghan bolsa, buning heqiqetenmu chong ilgirilesh bolup hésablansimu emma xitayda ölüm jazasini ayaghlashturush xizmetliridiki ilgirileshning yenila intayin astiliqini bildürdi.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi bolsa buninggha guman bilen qaraydighan bolup, u xitayda ölüm jazasi ijraliri azaydi, dep qarashqa bolsimu, emma buning Uyghur rayonini öz ichige almaydighanliqini éytti.

En'gliye midilseks uniwérsitétining qanun penliri proféssori wilyam sheybiz xangjuda échilghan yighin'gha b d t kishilik hoquq aliy komitétining qarmiqida qatnashqan wekillerning biri bolup, uning yighin heqqide özining kishilik hoquq analizliri blogida élan qilghan maqalisidin melum bolushiche, b d t kishilik hoquq komitéti shu kündiki yighinda xitaydiki ölüm jazalirini emeldin qaldurush qedimini tézleshtürüsh heqqide teklip sunup, xitayda qisqa we ottura muddet ichide choqum qatilliq sirtidiki herqandaq bir jinayetke ölüm jazasi bérishni toxtitish kéreklikini otturigha qoyghan.

Melum bolghandek, xitayda chiriklik, zeher etkeschiliki, adem etkeschiliki bilen shughullan'ghanlargha, eng muhimi siyasiy öktichilerge ölüm jazasi béridighan birdin-bir dölet. 2009-Yili ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin xitay da'iriliri nahayiti téz sür'et ichide 30 gha yéqin Uyghurgha ölüm jazasi bérip ijra qilghan idi. Eyni chaghda xelq'aradiki kishilik hoquq organliri bu kishilerge héchqandaq adaletlik sot tertipi yürgüzülmey turup, ulargha özini qoghdash hoquqimu bérilmigen bir shara'it astida ölüm jazasi bérilgenliki, buning xelq'araliq qanunlar emes, xitayning öz qanunlirighimu xilap ikenlikini bildürgen idi. Dilshat rishit ependimu 2009-yili ürümchi weqesige alaqidar bérilgen ölüm jazalirining héchbirining xitaydiki edliye tertipi boyiche élip bérilmighanliqini eslitip, xitayda Uyghurlargha qaritilghan ölüm jazalirida qilchilikmu aziyish bolmighanliqini qayta tekitlidi.

Derweqe xitay da'iriliri 2009-yili ürümchi weqesidin kéyin yene 2010-yili aqsu igerchi baziri weqesi we qeshqer yéngi ériqtiki xitay da'iriliri nishan qilin'ghan weqelerge chétishliq kishilerni 2011-yili 3-ayda échilghan sotta qarar chiqirip, nurmemet obulqasim qatarliq 7 kishini ölüm jazasigha, qurban nur qatarliq 3 kishini kéchiktürüp ijra qilinidighan ölüm jazasigha buyrughan. Arqidinla yeni 2011-yili séntebir éyida xoten we qeshqer sot mehkimiliri bir waqitta sot échip, xoten nawagh saqchixanisigha hujum qilish weqesi we qeshqerdiki yéngi baza weqesige chétishliq dep qaralghan 4 kishini ölüm jazasigha buyrughan idi.

Xitay hökümitining bu délolargha mu'amile qilish pozitsiyisimu kishilik hoquq organliri teripidin “Siyasiy” dep eyiblen'gen.

Di'alog fondi jem'iyitining éytishiche, xitaydiki ölüm jazasini azaytish we bu jehette ochuqluqini ishqa ashurush ehwali intayin asta bolup, eger xitay hökümiti mushu sür'et bilen mangidighan bolsa, xitayda ölüm jazasini toluq emeldin qaldurushtin ibaret meqsetke yétish üchün yene nurghun yillar kétidiken. Kishilik hoquq aliy komitétimu yighinda xitay hökümitining ölüm jazasi bérilgenler sanini “Dölet mexpiyetliki” qatarida sir tutush qilmishini eyiblep, bu xil ehwalning xitayning ölüm jazasi ijra qilishni azaytish weziyitide yaxshilinish boluwatqanliqigha qarita guman peyda qilidighanliqini eskertken.

Xitay xelq'ara boyiche ölüm jazasi eng köp ijra qilinidighan dölet bolup, bu mesile xitaydiki bashqa kishilik hoquq mesililiri bilen birlikte xelq'ara jem'iyetning tenqidige uchrap kéliwatqan muhim bir mesile. Xitay da'iriliri gerche xitayning qanun arqiliq idare qilinidighan döletlikini ilgiri sürsimu, emma gherb elliri hélihem xitayning edliye sistémisini qanun boyiche ish körüshke chaqiriq qilip kelmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.