Xelq'ara balilar künide Uyghur balilirining teqdirige nezer

Balilar gerche qoghdilishqa eng éhtiyajliq bolsimu, emma herxil shara'itlarda, tengsiz muhitta chong boluwatqan balilar türlük éghir mesililerge duchar bolmaqta. Bularning tipik misalliridin biri del Uyghur baliliridur.
Muxbirimiz irade
2012-11-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur élidiki namrat Uyghur ata-bala.
Uyghur élidiki namrat Uyghur ata-bala.
RFA/Shohret Hoshur

Bügün birleshken döletler teshkilati teripidin békitilgen "Xelq'ara balilar küni". Birleshken döletler teshkilati balilarning hoquqini kapaletke ige qilish üchün 1959-yili 20-noyabirda "Balilar hoquqi xitabnamisi" ni, arqidin 1989-yili 20 noyabirda "Balilar hoquqi kélishimi" ni maqullighan. Birleshken döletler teshkilati 1990-yilidin bashlap, balilarning menpe'itige munasiwetlik bolghan yuqiridiki ikki kélishim imzalan'ghan 20-noyabir künini resmiy bir xatire küni süpitide békitkendin béri, bu kün her yili xatirilinip kelmekte.

Xelq'arada bu ikki shertname yolgha qoyulup, balilar hoquq-menpe'etini qoghdash üchün xizmet qilidighan b d t ösmürler fondigha oxshash nurghun organ-qurulushlar barliqqa keldi. Ular shertnamilerde otturigha qoyulghandek, balilarning hoquqi irq, millet, din, jins ayrimighan asasta kapaletke ige bolushi kérek, dégen asasiy prinsip astida dunya balilirining yashash shara'itini yaxshilashqa munasiwetlik nurghun xizmetlerni qiliwatqan bolsimu, emma epsuski, oxshimighan shara'itlarda yashawatqan balilarning oxshimighan mesililiri ayaghlashqini yoq. B d t ösmürler fondi UNICEF yuniséf 2012-yilliq doklatida sheherlishishning kéngiyishi bilen ish tépish, yaxshiraq turmush kechürüsh ümidi bilen sheherlerge köchüp kéliwatqan ata -anilargha egiship sheherlerge kep qalghan balilarning mesililirini bash téma qilghan. Uningda éytilishiche, sheherlerdiki namrat rayonlarda yashaydighan bu balilar sani barghanséri köpiyiwatqan bolup, ular bu yéngi muhitta oxshimighan yéngi-yéngi riqabetlerge duch kelmekte. Bu balilar gerche sheherlerdiki qulay‏-paydiliq shara'itlargha intayin yéqin bolsimu, emma ular pakiz su ichish, éléktr ishlitish, sehiye xizmetliridin paydilinishqa oxshash eng addiy imkanlardinmu mehrum halda yashaydiken. Mektepke bérishning ornigha éghir emgeklerge sélinidiken. Olturghan mehelliliridin mejburiy köchürülüsh xewpige uchraydiken yaki bu xil namrat mehellilerdiki heddidin ziyade qistangchiliq, meynetchilikler sewebidin késel bolidiken.

Bu balilar uchrawatqan mesililer peqet yuqiriqilar bilenla cheklinip qalmaydu. Ular yene ozuqluq yétishmeslik, adem tijariti, eydiz késelliki we türlük jinayi qilmishlarghimu nishan bolmaqta. Mana mushundaq shara'itlarda normal ösüp yétilish shara'itidin mehrum chong boluwatqan balilarning rohiy saghlamliqimu xewp astida.

Statistikilardin qarighanda, 2050-yiligha kelgende, dunya nopusining 70 pirsenti sheherlerde yashaydighan bolup,UNICEF bu reqemdin qarighanda sheherlerde yashawatqan balilar mesilisini hel qilishning hel qilghuch bir mesile ikenlikini bildürmekte. Yuniséf bashliqi antoniy léyik sözide, balilar uchrawatqan herbir qiyinchiliqqa qarap turushning özi bir exlaqiy jinayet, dégen.

Undaqta Uyghur balilirichu? dunya balilirining bir böliki bolghan Uyghur baliliri qandaq mesililerge yoluquwatidu? Uyghur balilirimu yuqiridiki doklatta tilgha élin'ghan türlük ijtima'iy mesililerge oxshashla yoluqmaqta. Ular shundaqla yene nurghun siyasiy mesililerning bésimi astida. Ular nöwette öz ana tilini öginish, milliy kimlik terbiyisi élish, milliy örp-aditi boyiche terbiyilinish pursitidin mehrum qaldurulmaqta. Siyasiy, iqtisadi jehettiki éghir bésimlar tüpeylidin mekteplerde yaxshi terbiyilinish imkanigha érishelmigenning üstige, erzan emgek küchliri süpitide xitay ölkilirige sétilmaqta, oghriliqqa we xéro'in sétishqa mejburlanmaqta. Kochilarda sergerdan bolmaqta.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit bügün balilar küni munasiwiti bilen radi'omizgha bayanat bérip, Uyghur balilirining yuqirida tilgha élin'ghan türlük ijtima'iy, siyasiy bésimlardin sirt yene, xitay hökümitining térrorluqqa qarshi turush nami astida Uyghurlargha qarshi élip bériwatqan zorawanliq herikitiningmu asasliq nishani boluwatqanliqini bildürdi.

Derweqe, 2011-yili 28-dékabir küni yüz bergen mokuyla weqesidiki xitay qoralliq qisimlirining hujumida, arisida 6 yashtin 17 yashqiche bolghan balilarni öz ichige alghan 20 dek kishini oqqa tutup, ularning yettisini étip tashlap, 5 balini yaridar halda tutqun qilghan idi. Uyghur baliliri xitay hökümitining qanunsiz diniy pa'aliyetlerge qarshi turush herikitidimu oxshashla zerbige uchrawatqan bolup, buning eng tipik misali korlida diniy telim éliwatqan 12 yashliq ösmür mirzahid amanullaning 21-may küni korla saqchixanisining tutup turush ornidiki ölümidur. Xitay hökümitining Uyghurlargha zerbe bérish frontida qep qalghan Uyghur baliliri xitay hökümiti Uyghur élide élip barghan atom siniqining ziyinighimu eng éghir uchrighan. Ular, gheyriy tughutlar, tughma késellikler bilen boghushmaqta. Bu yil élan qilin'ghan statistikilardin qarighanda, Uyghur rayonida bowaqlarning tughma késel tughulush nisbiti 5 pirsent bolup, balilarning tughma yürek késili, tughma nérwa késili we kemtük tughulush ehwalliri intayin éghir, mana bular atom siniqigha biwasite munasiwetlik dep qarilidu.

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependi Uyghur balilirining ehwalining échinishliq ikenlikini eskertip, xelq'ara jama'etni dunya balilar küni munasiwiti bilen yene bir qétim Uyghur balilirining mesilisige jiddiy qarashqa chaqirdi.

Toluq bet