Уйғур вә тибәт мәсилиси хитайни әнсирәтмәктә

Нөвәттә хәлқара мәтбуатларда, хитайдики милли зиддийәтләрниң барғанчә кәскинлишиватқанлиқи, бу зидйәтниң һазир өз земинлирини "хитай тәрипидин бесивелинған земин" дәп қарайдиған уйғурлар һәм тибәтләрниң хитайға болған наразилиқ һәркәтлириниң барғанчә көпийиватқанлиқида ипадилиниватқанлиқи һәққидики мулаһизә мақалилири көпәймәктә.
Мухбиримиз миһрибан
2010.03.11
DC-Uyghur-Tibet-protest-Dupont-305.jpg Сүрәт, 2009 - йили 1 - өктәбир, хитай хәлқ җумһурийити қурулғанлиқиниң 60 йиллиқ хатирә күни, шундақла уйғур елида хитай коммунист һакимийити тикләнгәнликиниң 60 йиллиқи мунасивети билән вашингтонда уйғур вә тибәтләр бирликтә елип берилған хитайға қарши намайиштин көрүнүшләр.
RFA Photo / Shohret Hoshur
Хитай вәзийитини көзәткүчиләрниң қаришичә, хитай һөкүмитиниң хитай болмиған милләтләргә қаратқан милләтләр сияситигә болған наразилиқлар хитай коммунист һөкүмити һакимийәт бешиға чиққан бу 60 йилдин буян давамлишиватқан болуп, алдинқи йили лхасада йүз бәргән " 14 - март вәқәси", һәм бултур үрүмчидә йүз бәргән " 5 - июл үрүмчи вәқәси" хитайдики милли зиддийәтниң кәскинлишип әң юқири пәллигә йәткәнликиниң ипадиси болуп, әгәр хитай һөкүмити тибәт вә уйғур мәсилисини яхши бир тәрәп қилмиса, хитайниң тибәт һәм уйғурларға қаратқан бу хил баравәрсизлик сиясити хитайниң хәлқарадики образиға тәсир көрситидиған һалқилиқ амилларға айлинидикән.

Франсийә хәлқара радио истансисиниң "хитайға нәзәр" программисида, "хитайға келидиған асаси хәвп шәрқий түркистан бөлгүнчилиридин келәмду?" сәрләвһилик обзор мақалиси елан қилинған болуп, мақалидә, нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғур, тибәт, моңғул қатарлиқ хитай болмиған милләтләргә қаратқан баравәрсиз миллий сиясити сәвәблик, бу милләтләрниң хитайға болған наразилиқиниң барғанчә күчийиватқанлиқи, бу хил наразилиқ һәрикәтлириниң ахирқи һесабта хитай үчүн әң чоң баш ағриқиға айлинип, хитайниң " чоң дөләт болуш чүши" ни бәрбат қилидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

 Мақалидә, бултур 5 - июл күни үрүмчидә йүз бәргән " үрүмчи вәқәси" ниң келип чиқиш сәвәби тәһлил қилинип, қаримаққа бу вәқә, хитай һөкүмитиниң гуаңдуң өлкисиниң шавгүән оюнчуқ завутида 2009 - йили, 26 - июн йүз бәргән уйғур ишчилириниң завуттики хитай ишчилири тәрипидин уруп өлтүрүветилиш вәқәсини адил бир тәрәп қилмиғанлиқиға қарита, уйғурларниң наразилиқи сәвәбидин келип чиққандәк көрүнсиму, әмма әмәлийәттә уйғурларниң хитай һөкүмитигә болған наразилиқиниң бу 60 йил җәрянида үзлүксиз күчийип, " 26 - июн шавгүән вәқәси"ниң мәзкур наразилиқниң партлап чиқишиға от пилтиси болғанлиқи оттуриға қоюлған.

 Мақалидә йәнә хитайниң нөвәттики хәлқара мунасивәттә америка, явропа һәм японийә қатарлиқ демократик әлләр билән болған риқабәт вә сода - һәмкарлиқ шәклидики мәнпәәт мунасивитидә, бу демократик дөләтләрниң һәр вақит, хитайниң тибәтләр вә уйғурларға қаратқан миллий сияситидики кишилик һоқуқ, диний етиқад, миллий тил, бу районларға хитай көчмәнлирини йөткәш қатарлиқ түрлүк мәсилиләрдә хитайға үзлүксиз бесим көрситиватқанлиқи, шуңа тибәт вә " шәрқий түркистан" мәсилисиниң нөвәттә хитайниң дөләт ичидила әмәс бәлки хәлқара дипломатик мунасивитидиму хитайниң бешини ағритидиған чоң мәсилиләрниң биригә айлиниватқанлиқи баян қилинған.

Мақалидә йәнә хоңкоңда чиқидиған " алма гезити" ниң обзори нәқил елинип мундақ дейилгән: " 5 - июл үрүмчи вәқәсдин кейин уйғур районида шәкилләнгән уйғурлар билән көчмән хитай пуқралири оттурисида йүз бәргән бу бир қатар тоқунушларниң йүз беришидики асаси җавабкарлиқ йәнила хитай коммунист һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан баравәрсиз миллий сияситиниң нәтиҗиси дейишкә болиду. Мәсилән: хитайниң уйғурларға вә тибәтләргә қаратқан диний сияситидә ‘компартийә рәһбәрликидики вәтәнпәрвәрлик диний паалийәт даирисидики диний етиқад чәкләнмәйду, униңдин башқилири қанунсиз диний паалийәт даирисигә кириду’ дегән бәлгилимини чиқириши, бу бәлгилимигә асасән уйғурлар вә тибәтләргә қарита бастуруш сияситини йүргүзүп, уларға 'қанунсиз диний тәшвиқат һәм бөлгүнчилик билән шуғулланди' дегән қалпақни кийдүрүп, уларға дүшмән күч сүпитидә муамилә қилиши хитайниң миллий сияситиниң әмәлийәттә бу милләтләрни бастуруш сиясити икәнликини көрсәтмәктә".

Мақалидә йәнә, 5 - июл үрүмчи вәқәсиниң, хитайниң миллий сияситигә берилгән чоң зәрбә икәнлики, хитайниң бу вәқәни бастурушта хитайниң вәқәниң келип чиқишидики сәвәбни өзиниң бу йилларда уйғурлар үстидин йүргүзгән баравәрсиз миллий сияситидин издимәстин, бәлки вәқәни чәтәлләрдики рабийә қадир башлиқ уйғур паалийәтчилиригә артишиниң бейҗиң техиму биәп әһвалға чүшүрүп қойғанлиқини мундақ баян қилиду:

"Бейҗиң тәрәп хәлқниң наразилиқ һәрикитини бастурушта дуня җамаәтчиликиниң әйиблинишидин сақлиниш үчүн, вәқәниң йүз бериш сәвәбидә ениқ бир нишан бәлгилиди. Улар " вәқә рабийә қадир башчилиқидики чәтәлләрдики шәрқий түркистан бөлгүнчи күчлириниң қутратқулуқ қилиши билән йүз бәргән, дәп асаси җавабкарлиқни рабийә қадир ханим үстигә йүклиди. Буниң билән узун йиллардин буян чәтәлләрдә тарқақ һаләттә давамлишиватқан ‘ шәрқий түркистан мустәқиллиқ һәрикити’ хитай һөкүмитиниң тәшвиқ қилиши билән хәлқараға йәниму тонулди, рабийә қадирниң даңқи техиму чиқти. Хәлқарада уйғурларға болған һесдашлиқ һәм қоллаш садалири бирдинла күчийип кәтти. 5 - Июл вәқәси чәтәлләрдә паалийәт елип бериватқан шәрқий түркистан паалийәтчилириниң әң зор һосулиға айланған болса, хитай коммунист һөкүмитиниң миллий сияситидики әң зор мәғлубийитини көрсәтти."

Мақалиниң ахирида хитай һөкүмитиниң уйғурлар вә тибәткә қаратқан миллий сияситигә түзитиш киргүзүшиниң толиму муһимлиқи тәкитлинип, хитай һөкүмитиниң нөвәттики" тибәт вә шинҗаң мәсилиси" гә қаратқан сияситиниң, хитайниң америка вә явропа иттипақиға әза дөләтләр билән болған иқтисади мәнпәәт мунасивитигә тәсир көрситидиғанлиқини, әгәр хитай һөкүмити һазирқидәк " муқимлиқ"ни баһанә қилип, уйғур районида хитай һөкүмитигә нарази болғучиларни бастурушни давамлаштурса, земинниң әсли игилири болған ислам диниға етиқат қилғучи уйғурлар билән бу йәргә көчмән болуп кәлгән хитайлар оттурисида, хитай тәшәббус қиливатқан" инақ җәмийәт бәрпа қилип, кәлгүсини бирликтә яритидиған"вәзийәтниң шәкиллиниши мумкин әмәслики, районниң хитай үчүн тинчимас бир земинға айлинидиғанлиқи агаһландурулған.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.