Uyghur tor betchiliki tereqqiyati heqqide éziz eysa ependi bilen söhbet

Xitay hökümitining intérnét kontrolluqi barghanche kücheygen yéqinqi yillarda Uyghur tor betchilikining tereqqiyati we bu tereqqiyat üchün bedel töligen tor béket bashqurghuchiliri hem tor yazghuchilirining 5 - iyul ürümchi weqesi seweblik türküm - türkümlep xityay türmilirige solinishi qatarliqlar Uyghur weziyitini közetküchilerning diqqet obyékti bolmaqta.
Muxbirimiz méhriban
2012.05.04
uyghur-tor-beket-305.png Éziz eysa ependining 2011 yili -2 ayning -23 küni wén'giriyening paytexti budapéshtta ötküzülgen 2-nöwetlik xelq'ara qelemkeshler Uyghur merkizining yighinida uqulghan maqalisining muqawisigha ishlitilgen süret
RFA/Aziz Isa
Uyghur tor betchiliki tereqqiyati heqqide éziz eysa ependi bilen söhbet xitay hökümitining intérnét kontrolluqi barghanche kücheygen yéqinqi yillarda Uyghur tor betchilikining tereqqiyati we bu tereqqiyat üchün bedel töligen tor béket bashqurghuchiliri hem tor yazghuchilirining 5 - iyul ürümchi weqesi seweblik türküm - türkümlep xityay türmilirige solinishi qatarliqlar Uyghur weziyitini közetküchilerning diqqet obyékti bolmaqta.
Töwende diqqitinglar muxbirimiz méhribanning Uyghur tor béket tereqqiyati hem Uyghur tor béket bashqurghüchiliri heqqide xelq'ara Uyghur qelemkeshliri jem'iyitining da'imiy hey'et ezasi éziz eysa ependi bilen élip barghan söhbet xatiriside bolsun.

Bügün 4 - may xelq'ara axbarat erkinliki küni. Undaqta, xitay hökümitining kontrolluqi astidiki Uyghur élide axbarat erkinliki hem puqralarning pikir erkinliki qandaq cheklimilerge uchrawatidu?

Xelq'ara Uyghur qelemkeshliri jem'iyitining da'imiy hey'et ezasi éziz eysa ependi, yéqinda “Uyghur torbetchilikige omumiy nezer” namliq maqalini élan qilghan bolup, maqalide 5 - iyul ürümchi weqesidin ilgiriki hem kéyinki Uyghur tor betchilikining tereqqiyati hem Uyghur tor béket bashqurghuchiliri heqqide toxtalghan.

Éziz eysa ependi maqaliside, nuqtiliq halda xitay hökümiti kontrolluqi astidiki Uyghur diyarining tor bet tereqqiyati heqqide toxtalghan. U maqaliside Uyghur tor béket tereqqiyatini 5 - iyul ürümchi weqesidin ilgiriki nisbeten erkin tereqqiyat basquchi hem 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyinki qattiq kontrolluq astidiki tereqqiyat basquchi dep ikki basquchqa bölüp, Uyghur tor bet tereqqiyati heqqide bir qeder tepsiliy melumat bergen.

Éziz eysa ependi otturigha qoyghan matériyallardin melum bolushiche, uchur dewridiki tunji intérnét tor békiti 1991 - yili8 - ayning 6 - küni britaniyilik bémérs - lé'é teripidin qurulghan. Uyghur tor béket tereqqiyatimu 90 - yillarning otturilirida xelq'ara intérnét tereqqiyatigha mas qedemde téz ilgiriligen. Uyghur diyaridiki tunji tor békiti 1999 - yili nijat ependi teripidin échilghan ammiwi tor békiti “Makanim” din tereqqiy qilip, 2005 - yiligha kelgende Uyghur élide mewjut tor béketlirining sani 4200 ge yetken.Xitayning hökümet da'iriliri teripidin chiqirilidighan “Kompyutér we turmush” zhurnilining 2005 - yilliq 1 - sanidiki xewiride, shu yili Uyghur aptonom rayonida tizimgha élin'ghan tor béketliri 1777 ge yetken bolup, buning ichide 800 din artuq tor békitining Uyghur qatarliq az sanliq milletlerning tor békiti ikenliki otturigha qoyulghan.

Maqale aptori éziz eysa ependi, 5 - iyul ürümchi weqesidin ilgiriki Uyghur tor bet tereqqiyati heqqide toxtilip, xitay hökümiti intérnét sahesini kontrol qilishta yolgha qoyghan türlük qa'ide - nizam, qanuni belgilimiler kücheygen shara'ittimu, makanim, sebiler,diyarim, selkin qatarliq Uyghur tor béketlirining Uyghur étiqadi,örp - aditi, medeniyiti, Uyghur tili,ma'aripi, pen - ténika, soda - élan, kompyutér téxnikisi hem chet'ellerdiki Uyghurlargha munasiwetlik uchurlarni weten ichidiki Uyghurlargha yetküzüsh qatarliq mol mezmunliri hem yuqiri süpetlik téxnikisi bilen eyni yilliridiki xitayning intérnét saheside nisbeten yuqiri tereqqiyat sewiyisi yaratqanliqini ilgiri sürdi.

Éziz eysa ependi béyjing milletler uniwérsitétining dotsinti ilham toxti ependi teripidin qurulghan Uyghur biz tor békiti hem bu tor békitining Uyghurlar hayatida oynighan roli heqqide alahide toxtaldi.

Éziz eysa ependi öz bayanida Uyghurbiz tor békitining Uyghur örp - aditi hem medeniyitini tonushturushtin bashqa téximu muhimi xelq'aradiki eng yéngi uchurlarni Uyghurlargha tonushturush, Uyghurlarning ehwalini xitay jem'iyitige bildürüsh, shundaqla bashqa Uyghur tor béketliride yandap ötüp kétilgen, Uyghurlarni xelq'ara kishilik hoquq ehdinamisi hem xitay hökümiti özi tüzgen qanun, nizamlar arqiliq özining milliy kimliki hem kishilik hoquqini qoghdashqa chaqirish qatarliq jehetlerde Uyghur jem'iyitide türtkilik rol oynighanliqini tekitlidi.

Éziz eysa ependi “Uyghur torbetchilikige omumiy nezer” namliq maqaliside,2009 - yildiki 5 - iyul weqesi mezgilide xitay hökümiti teripidin, 5 - iyul naraziliq herikitining yüz bérishide qutratquluq qilghan dep eyiblinip, buyruq bilen taqalghan tor béketliri hem qolgha élin'ghan Uyghur tor béket bashqurghuchiliri, tor yazghuchiliri heqqide toxtilip, 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyin, xitay hökümiti teripidin taqalghan Uyghur tilidiki tor béketlirining 200din ashidighanliqini, ashkara sotlinip xitay hökümet metbu'atlirida ismi élan qilin'ghanlar 20din artuq bolsimu, emma yene xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip, kimliki ashkarilanmay mexpiy sotlinip türmilerde yétiwatqan tur béket bashqurghuchiliri hem tor yazghuchilirining sanining 300din ashidighanliqini otturigha qoyghan.

Söhbet jeryanida éziz eysa ependi bu heqte toxtilip, maqaliside tilgha élin'ghan sanliq melumatlarning eyni waqitta 5 - iyul weqesi hem xitay hökümiti teripidin taqalghan tor béketliri heqqide nisbeten etrapliq uchur bergen erkin asiya radi'osi qatarliq xelq'ara metbu'atlarning xewerliri, chet'ellerdiki Uyghur teshkilatliri we xelq'ara insan heqliri teshkilatliri teripidin élan qilin'ghan sanliq melumatlardin bashqa yene, xelq'ara Uyghur qelemkeshliri jem'iyitining, diyarim tor békitining en'gliyidiki sahibi dilmurat perhat ependi qatarliqlardin biwasite igiligen uchurliri asasida teyyarlan'ghanliqini bildürdi.

Éziz eysa ependi yene nöwette xelq'ara Uyghur qelemkeshliri jem'iyitining 5 - iyul ürümchi weqeside qolgha élinip, mexpiy sotlan'ghan Uyghur tor bashqurghuchilirining heqiqi sanini éniqlashqa tirishiwatqanliqini bildürüp, Uyghur tor béket tereqqiyati üchün bedel töligüchilerni éniqlap chiqishning, Uyghurlarning kishilik hoquqining depsende qiliniwatqanliqining muhim pakitliridin biri ikenlikini tekitlidi.

Éziz eysa ependi maqaliside, 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyinki qattiq kontrolluq astidiki Uyghur tor béketlirining yéngi tereqqiyat yönülüshi hem shexsi bloglarning ehwali heqqidimu birqeder etrapliq melumat bergen.

Éziz eysa ependi bu heqte toxtilip, 5 - iyul ürümchi weqesidin kéyin qurulghan Uyghur tilidiki tor béketliri ichide “Okyan tor békiti” qatarliqlarning mezmun hem téxnika jehette nisbeten aldinqi orunda turidighanliqini, undin bashqa yéngi bir ewlad Uyghur yashliri teripidin quruluwatqan shexsi bloglarning tereqqiyatimu nisbeten téz boluwatqanliqini tekitlep, özining Uyghur tor betchilikining bundin kéyinki tereqqiyatigha nisbeten ümidwar pozitsiyisini ipadilidi.

Munasiwetlik ulinish:

http://www.uyghurpen.org/uy/Uyghur_torbetchilikige_omumiy_nezer.html

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.