Хитайда мәшһур шәхсләрниң тор бәтлиригә болған қамал әң еғир болмақта

Чегрисиз мухбирлар тәшкилати қатарлиқ хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлириниң мәлуматиға қариғанда, хитай дуняда интернет әң омумлашқан дөләтләрниң бири болуш билән биллә, интернет қамалиму әң қаттиқ дөләт икән. Болупму йеқинқи бирнәччә йилдин буян, хитайда интернеттә әркин пикир баян қилған кишилик һоқуқ актиплириниң тор бәтлири тақилип, уларниң нормал паалийәтлири чәкләнгән икән.
Мухбиримиз миһрибан
2010-11-02
Share
Ilham-tohti-305 Сүрәт, 2009 - йили февралда, илһам тохти әпәндиниң франсийини зийарәт қилғандики сүрити.
RFA Photo / Shohret Hoshur

Бүгүн мәркизи милләтләр университетиниң дотсенти уйғурбиз тор бекитиниң саһиби илһам тохти әпәнди зияритимизни қобул қилип, хитайдики интернет қамали һәққидә тохталди.

Франсийә агентлиқиниң өткән һәптидики хәвиридин мәлум болушичә, хитайда 2009 йили 6 - айниң ахириғичә тәхминән 338 милйон тор абонити барлиқи ениқланған. Шундақла бу сан һәр күни тәхминән 200 миң киши әтрапида көпийиватқанлиқи мәлум. Интернетниң омумлишиш нисбити 22.6% Болуп, дуняда алдинқи қатарда туридикән. Әмма, хитайда интернеткә болған қамалиму әң еғир болуп, һазирғичә дуняда интернет сәвәбидин қолға елинған 90 кишиниң 57 нәпири хитайда болуп, улар асасән интернеттә елан қилған әсәрлири сәвәбидин түрмигә қамалған, хәлқарада нами чиққан кишилик һоқуқ актиплири икән. Хитайда 2008 - йил 12 - айға қәдәр тизимға елинған аммиви тор бәтлири 2 милйон 900 миң, шәхсләрниң блоги(шәхси муназирә тор бети) 162 милйон болуп, буларни тәкшүрүш үчүн тәхминән 40 миң әтрапида интернет сақчиси қоюлған икән.

Франсийә агентлиқиниң хәвиридә бу мәлуматниң мәнбәлири көрситилип, бу учурниң америка мәркизи ахбарат идарисиниң һәрқайси дөләтләрниң интернет әһвали һәққидики доклати, чегрисиз мухбирлар тәшкилати, хәлқара интернет алақә комитети, хитай иқтисадий алақә учур мәркизи қатарлиқларниң доклати асасида тәйярланғанлиқи хәвәр қилинған.

Хәвәрдә йәнә, һазирғичә хитайда интернеттә әсәр елан қилғанлиқи үчүн хитай һөкүмити тәрипидин қолға елинған һәм нормал паалийәтлири чәкләнгән кишиләрдин кишилик һоқуқ актипи ху җя, тибәтлик аял язғучи вей се, уйғурбиз ториниң саһиби уйғурлардин чиққан иқтисадшунас илһам тохти, ху җйианиң аяли кишилик һоқуқ актипи зең җиңйән, язғучи хән хән қатарлиқларниң паалийәтлири һәққидиму тәпсилий мәлумат берилип, улар хитайда интернет сәвәбидин қолға елинған һәм тәқип астида туруватқан виҗдан мәһбуслири дәп тәрипләнгән.

Хәвәрдә, уйғурбиз ториниң саһиби мустәқил тәтқиқатчи илһам тохти әпәнди һәққидә мәлумат берилип "илһам тохти 1969 - йили туғулған. Уйғурлардин чиққан иқтисадшунас, милләтләр университетиниң оқутқучиси. У 2006 - йили 'уйғурбиз' тор бетини қуруп, шинҗаңдики миллий мунасивәт һәққидә муназирә мәйдани һазирлиди. Иқтисадшунас болуш сүпити билән уйғурларниң нөвәттики әһвалини тонуштуруп, хитай һөкүмитиниң шинҗаңда йүргүзүватқан сияситини тәнқидлиди. Шуңа униң тор бети көп қетим хитай һөкүмити тәрипидин тақиветилди.2009 - Йили 5 - июл үрүмчидә уйғурлар билән хитайлар оттурисидики қанлиқ тоқунуш йүз бәргәндин кейин, хитай һөкүмити 'уйғурбиз' торини милләтләр арисида адавәт пәйда қилип қутратқулуқ қилди дәп әйиблиди. Илһам тохти бир мәзгил тутуп турулди. Хитай әдиб ваң лишюң һәм униң аяли тибәт язғучиси вейсин қатарлиқларниң торда илһам тохтини қоюп бериш һәққидики имза топлаш һәрикити вә хәлқараниң бесимидин кейин илһам тохти қоюп берилди. Әмма униң барлиқ һәрикәтлири тәқип астиға елинди. Илһам тохтиниң дейишичә, сақчилар уни әмди һөкүмәтни тәнқид қилмаслиқи, әгәр һәрикитини тохтатмиса, түрмигә киридиғанлиқи һәққидә агаһландурған икән," дәп тәрипләнгән.

Франсийә агентлиқиниң юқириқи мәлуматида, хитайдики мәшһур кишилик һоқуқ актиплиридин бири дәп тәрипләнгән илһам тохти зияритимизни қобул қилип, уйғур тор бәтлириниң һазирқи әһвали һәм өзиниң йеқиндин буянқи әһвали һәққидә тохталди.

Илһам тохти әпәндиниң билдүрүшичә, 5 - июл үрүмчи вәқәсидин кейин шәхсләр тәрипидин қурулған уйғур тор бәтлириниң тақиветилиши уйғур торчилиқидики әң зор йоқитиш һесаблинидикән. Илһам тохти әпәнди йәнә, һазир йеңидин қурулған уйғурчә тор бәтлириниң асасән һөкүмәт тәрипидин чиқирилған һәм һөкүмәтниң тәшәббуси билән қурулған тор бәтлири болғачқа, бу тор бәтлиридә әркин пикир қилиш имканийити йоқлуқини, шуңа уйғурларда бу тор бәтлирини көрүш қизғинлиқи июл вәқәсидин илгирикидин зор дәриҗидә төвәнләп кәткәнликини, шуңа һазир өзиниңму уйғурчә тор бәтлирини анчә көрмәйдиғанлиқини билдүрди.

Илһам тохти әпәнди өзиниң нөвәттики әһвали һәққидә тохтилип, 5 - июл вәқәсидин кейин, өзиниң блоги һәм уйғурбиз ториниң хитайдики тор бошлуқиниң пүтүнләй тақалғанлиқини, еликтронлуқ хәт сандуқи очуқ һаләттә болсиму, әмма кәлгән йолланмиларниң интернет сақчилири тәрипидин тәкшүрүлидиғанлиқини билдүрди.

Игилишимизчә, бултур үрүмчидә йүз бәргән 5 - июл үрүмчи вәқәсидин кейин, уйғур аптоном район рәиси нур бәкри һәм әйни чағдики уйғур аптоном райониниң партком секретари ваң лечүән қатарлиқларниң "уйғурбиз", "диярим", "шәбнәм" қатарлиқ тор бәтлирини вәқәдә қутратқулуқ қилди, дәп әйиблишидин кейин, уйғурлар тәрипидин қурулған 200 дин артуқ тор бети пүтүнләй тақилип кәткән. Илһам тохти әпәнди бейҗиңда сақчилар тәрипидин бир мәзгил тутуп турулуп кейин қоюп берилгән болсиму, әмма торда мақалә елан қилған гүлмирә, ғәйрәт нияз һәм тор бәт саһиблиридин дилшат пәрһат, нурәли обулқасим, ниҗат азад қатарлиқларға дөләтни парчилаш җинайити артилип, улар муддәтсиз һәм муддәтлик қамақ җазалириға һөкүм қилинған иди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт