2011-Йилида уйғурларға мунасивәтлик йүз бәргән муһим вәқәләр (1)

Өткән бир йил ичидә дуняда уйғурларниң сиясий вәзийитигә алақидар нурғун муһим паалийәтләр вә вәқәләр болуп өтти.
Мухбиримиз ирадә
2012-01-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1011-Йили 2-майдин 8-майғичә америка пайтәхти вашингтонда өткүзүлгән уйғур кеңишиниң ечилиш мурасимидин көрүнүш.
1011-Йили 2-майдин 8-майғичә америка пайтәхти вашингтонда өткүзүлгән уйғур кеңишиниң ечилиш мурасимидин көрүнүш.
RFA

Уйғур елиниң ичидә хитай һөкүмитиниң районда йүргүзүватқан сияситигә қарши чоң-кичик наразилиқ билдүрүш һәрикәтлири тохтимай йүз берип турди. Буниң билән биргә, вәтән чәтәлләрдә уйғур миллий давасини қиливатқан дуня уйғур қурултийи башчилиқидики тәшкилатлар һәммиси дуня миқясидики паалийәтлирини техиму күчлүк йосунда елип берип, уйғурларниң кишилик һоқуқ вәзийитиниң тонулушида бәлгилик нәтиҗиләрни қолға кәлтүрди. Биз төвәндә биз бу муһим вәқәләрни вақит тәртипигә асасән бир әсләп өтәйли.

2011-Йилиниң бешида йәни1-айниң 20-күнидин 2-айниң 6-күнигичә рабийә қадир ханим явропадики голландийә, норвегийә, франсийә, белгийә, шветсийә, финландийә, германийә қатарлиқ 8 дөләттә зиярәттә болуп, бу дөләтләрдики уйғурлар вә уйғур давасиға көңүл бөлүватқан һәрқайси тәшкилат-органларниң вәкиллири билән учрашти. Рабийә қадир ханим башчилиқидики һәйәт шветсийә вә финландийидики зиярити җәрянида бу дөләтләрниң парламентлирини зиярәт қилип, бир қисим парламент әзалири билән уйғур мәсилиси тоғрисида пикир алмаштурди.

Рабийә қадир ханим бу қетимқи явропа зиярити җәрянида белгийидә «ғайиб болуш алдида турған йипәк йолидики бостанлиқ-қәшқәр» намлиқ муһим бир йиғинға қатнашти. Уйғурларниң қәдимий шәһири қәшқәр шәһәр рәстилириниң бузғунчилиққа учраш мәсилиси һәққидә музакириләр елип берилған бу йиғин белгийә пайтәхти брюсселдики явропа парламент бинасида ечилған болуп, бу явропа парламентида қәшқәр қәдимий шәһәр мәсилисиниң тунҗи қетим рәсмий йосунда тилға елиниши болуп һесаблиниду.

Арқидин, йәни 3-айниң 7-күни чаршәнбә күни, явропа парламенти җиддий қарарнамә мақуллап, хитай һөкүмитидин қәшқәр қәдимий шәһирини қоғдашни рәсмий тәләп қилди. явропа парламентидики әзаларниң мутләқ көп қисминиң қошулуши билән мақулланған қарарнамигә, хитай һөкүмитини қәшқәрни чеқишни тохтитип, уни қоғдап қелишқа чақириш, қәшқәрни чеқишниң мунасивәтлик хәлқара қанунларға хилаплиқи, явропа комитетиниң хитай билән бу мәсилини сөзлишишни тәләп қилишиға охшаш муһим мәзмунлар киргүзүлди. Қәшқәр қәдими шәһәрниң бузғунчилиққа учраш мәсилисиниң явропа парламентниң рәсмий күн тәртипигә елинғанлиқини вә явропа парламентиниң бу мәсилидики ениқ мәйданини көрситип беридиған мәзкур қарарнаминиң мақуллинишида вакаләтсиз милләтләр тәшкилати вә дуня уйғур қурултийи муһим рол ойниди.

3-Айниң 18-күни 5-нөвәтлик уйғур сиясий паалийәтчилирини тәрбийиләш курси австралийидә ғәлибилик өткүзүлди. Курсқа йетәкчилик қилған рабийә қадир ханим сидней, адилайд, камбирра шәһәрлиридә ечилған курсларға йетәкчилик қилди. Бу йәрдики уйғур тәшкилатлири билән бирликтә нурғун муһим паалийәтләргә иштирак қилди. У австралийидики паалийити җәрянида австралийидики бир қисим кишилик һоқуқ органлири вә парламент әзалири билән учришип, уйғурларниң кишилик һоқуқи, миллий, диний кимликиниң хәтәр ичидә қалғанлиқини тәкитләп, австралийә һөкүмитидин уйғурларниң мәдәнийитини қоғдап қелиш вә кишилик һоқуқ вәзийитигә көңүл бөлүшкә чақириқ қилди.

3-Айниң 23-күни уйғур район даирилири радиомиз тәрипидин арал вә йеңиериқ вәқәси дәп хәвәр қилинған 7 уйғурға өлүм җазаси бәргәнликини җакарлиди. Нурмәмәт обулқасим, имин давут, әмәт тохти қатарлиқ пидаийлардин тәшкилләнгән бу кишиләр 2010-йили ичидә хитай һөкүмитиниң көчмән йөткәш сияситигә наразилиқ билдүрүш үчүн бир қатар һәрикәтләрни елип барған иди. Мәзкур сотта, бу вәқәләрни қозғиған җәмий 12 пидаийниң нурмәмәт обулқасим қатарлиқ 7 сигә өлүм җазаси, қурбан нур қатарлиқ 3 кишигә кечиктүрмә өлүм җазаси берилип, әмәт қурбан муддәтсиз қамақ җазасиға вә абдулла ели 20 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилди.

4-Айниң 17-күни қәшқәрдә бир уйғур яш 6 хитайни пичақ билән яриландурғандин кейин, сақчилар қоршап кәлгәндә пичақ билән өзини боғузлап өлтүрүвелиш вәқәси мәйданға кәлди. Хитай даирилири вәқәгә алақидар тәпсилатларни һәмдә бу яшниң немә үчүн бундақ бир һәрикәт елип барғанлиқи һәққидә ениқ учур бәрмигән болсиму, әмма вәқәниң райондики күнсайин өткүрлишиватқан миллий зиддийәт вә хитай һөкүмитиниң уйғурлар үстидин йүргүзүватқан сияситигә наразилиқ кәйпиятидин келип чиққан болуши мумкинлики илгири сүрүлди.

Чәтәлләрдики уйғур сиясий һәрикитиниң йәнә бир муһим йиғини болған «дуня уйғур алий кеңиши» америкиниң пайтәхти вашиңгтонда ечилди. 2-Майдин 7-майғичә давам қилған алий кеңәшкә 15 дөләттин кәлгән 150 тин ошуқ вәкил қатнашти. Мәзкур алий кеңәш 2009-йили үрүмчи вәқәси йүз бәргәндин кейин ечилған тунҗи чоң хәлқаралиқ йиғин иди. Йиғинниң ечилиш мурасими америка дөләт мәҗлиси бинасида өткүзүлди. Мурасимда йиғинға тәклип қилинған америкилиқ меһманлар сөз қилди. Демократик авам палата әзаси җәймис мекговрн, җумһурийәтчи авам палата әзаси франк волф, америка демократийини алға сүрүш фонди җәмийитиниң рәиси карл гиришмән қатарлиқлар қатнашти вә муһим сөз қилди. Шәрқий түркистан алий кеңишиниң музакирә йиғинлири вирҗиния штатидики меһманханида елип берилди. 5 Күн сүргән музакириләр давамида вәкилләр 4 гуруппа бойичә музакирә елип берип 7 маддилиқ бир қарарнамини мақуллап чиқти. Алий кеңәш 7-май күнидики йепилиш мурасими билән ғәлибилик аяғлашти.

5-Айниң 31-күни, хитай даирилири қазақистанда бир йилдин артуқ панаһлинип ятқан әршидин исраилни қайтуруп әкәтти. 38 яшлиқ әршидин исраил 5-июл үрүмчи вәқәсидә хитай сақчилири тәрипидин тутқун қилинип, түрмидә уруп өлтүрүлгән шөһрәт турсун вәқәсини дуня мәтбуатлириға ашкарилиғанлиқи үчүн или даирилириниң издәш обиктиға айланған. Шуңа у 2009-йили 24-сентәбир күни қазақистанға қечип чиққан. У қазақистанға қечип чиққандин кейин б д т мусапирлар ишханисидин панаһлиқ тилигән вә 2010-йили мартта илтимаси қобул қилинип, апрелда шветсийигә тәқсим қилинған болсиму, қазақистан даирилири униң шветсийидә панаһлиниш йоллирини тосуп, уни түрмигә солиған. Дуня уйғур қурултийи вә бир қисим кишилик һоқуқ органлири әршидин исраилни қутқузушқа нурғун күч чиқарған болсиму, әмма қазақистан һөкүмити йәнила уни хитайға қайтуруп бәрди. Әйни вақитта қазақистанниң бу қилмиши уйғурларниң қаттиқ наразилиқини қозғиди. Чәтәлләрдики уйғурлар өз дөләтлиридики қазақистан әлчиханилири алдида наразилиқ намайишлири уюштурди. Әркинлик сарийи, хитай кишилик һоқуқ җәмийити қатарлиқ органлар баянат елан қилип, қазақистанниң бу қилмишини әйибилиди. Ула өз баянлирида, явропа бихәтәрлик вә һәмкарлиқ тәшкилатиниң әзаси вә мусапирларни қоғдаш қануниға қол қойған қазақистанниң бу қилмишиниң қобул қилғусиз бир һәрикәтликини билдүрди. Әршидин исраилниң ақивити һелиһәм кишилик һоқуқ органлириниң муһим көзитиш обйекти болуп турмақта.

7-Айда уйғур елиниң ичидә арқа-арқилап икки чоң вәқә мәйданға кәлди. Буларниң бири, хотән навағ сақчиханиси вәқәси. 7-Айниң 18-күни бир қисим уйғурлар навағ сақчиханисиға һуҗум қилди.Хитай даирилири ашкарилиған мәлуматлирида, һуҗумда икки сақчини өз ичигә алған 4 кишиниң өлгәнликини, һуҗумчилардин 14 кишиниң етип өлтүрүлгәнликини хәвәр қилди. Мәлум болушичә, әйни вақитта һуҗумчилар навағ сақчиханисиға бастуруп киргәндин кейин өгзигә чиқип, хитайниң бәш юлтузлуқ байриқини елип ташлап, униң орниға ай юлтузлуқ көк байрақ тақиған. Хитай даирилири вәқәни террорлуқ вәқәси дәп атиди, әмма чәтәлләрдики уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилири буниң террор вәқәси билән мунасивәтлик икәнликини рәт қилип, буниң хитай һөкүмитиниң бесим сияситиниң нәтиҗиси икәнликини, хитай һөкүмитиниң оргиини болған сақчиханиға һуҗум қилишини террорлуқ дейишкә болмайдиғанлиқини билдүрди. Әйни вақитта радиомизға учур бәргән йәрлик хәлқ дуня уйғур қурултийиниң дегәнлирини растқа чиқарған иди. Хотән шәһиридин зияритимизни қобул қилған уйғурларниң билдүрүшичә, хотән йәрлик һөкүмәт даирилириниң уйғурларға қаратқан түрлүк диний чәклимилири, хотән шәһәр ичидә олтурақлашқан уйғурларниң өйлириниң мәҗбурий чеқилип, бина өйләргә көчүрүлүши, ата-бовилириниң мазарлирини йөткәшкә мәҗбурлинип, зәрәтгаһлиқларниң хитай ширкәтлиригә сетип берилиши, йүзини япқан аялларниң йүзи һөкүмәт бәлгилигән кадирлар тәрипидин мәҗбурий ечивеитилишигә охшаш бир қатар сиясәтләрни йүргүзүп, хотән хәлқидә қаттиқ наразилиқ пәйда қилған.

Арқидинла, йәни 7-айниң 31-30 күнлири қәшқәрдә йеңи базар вәқәси мәйданға кәлди. Буниң бири, қәшқәрдики гүзәл йемәкликләр кочиси йол еғизида 7-айниң 30-күни кәч саәт 11:45 минут өткәндә абликим һәсән вә урайим мәмәт қатарлиқ икки уйғур бир йүк аптомобилиниң хитай шопурини боғузлап ташлап, аптомобил билән кочиға бесип кирип, алтә адәмни бесип өлтүргән, андин аптомобилдин чүшүп пичақ билән 28 адәмни яриландурған. Урайим мәмәт нәқ мәйданда хитайлар тәрипидин өлтүрүлгән, абликим һәсән қолға елинған. 31-Июл күни болса чүштин кейин саәт 4 йерим әтрапида қәшқәр шәһәр мәркизидә бомба партлап, бир сақчини өз ичгә алған үч адәм өлгән вә үч адәм яриланған. Йәнә шу күни, чүштин кейин 5 әтрапида шәһәр мәркизидә бир уйғур үч хитайни боғузлап ташлиған. Өлгүчиниң бири сақчи әмәлдари. Сақчилар қатилни тутуш үчүн һәрикәт қиливатқанда уйғурлар билән сақчилар арисида қанлиқ тоқунуш йүз бәргән. Тоқунушта җинайәт гумандари дәп қаралған төт уйғур сақчилар тәрипидин нәқ мәйданда өлтүрүлгән. Йәнә 4 уйғур қолға елинған. 29 яшлиқ мәмәтели тиливалди билән 34 яшлиқ турсун һәсән қечип кәткән болсиму, әмма кейин булар хитай сақчи даирилири тәрипидин қонақлиқта қоршав астиға елинип, нәқ мәйданда етип ташланди.

Сентәбирниң 13-күни хотән вә қәшқәр вилайәтлик оттура сот мәһкимилири хотән навағ сақчиханиси вә қәшқәр йеңи базар вәқәси һәққидә қолға елинғанлар үстидә һөкүм елан қилип, пидаийлардин 4 нәпирини өлүм җазасиға, 2 нәпирини 19 йиллиқтин қамақ җазасиға буйруди. Уйғур аптоном район даирилири икки вәқәни еғир террорлуқ вәқәси дәп баһалиди. Әмма дуня уйғур қурултийиниң рәһбири рабийә қадир ханим бу һәқтики баянатида, бундақ бир сиясәт йүргүзүватқан хитай һөкүмитиниң өзи учриған қаршилиқ һәрикәтлирини террорлуқ дейишкә һәққи йоқлуқини, өзлириниң хитай һөкүмитини уйғурларни зораванлиққа мәҗбурлимаслиқ һәққидә нурғун қетим агаһландуруш бәргәнликини әскәртти. Һәр иккила вәқә хәлқара ахбаратларда зор инкас яратти.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт