Уйғурлар һәр җайда йәр-земинлиридин мәҗбурий айрилмақта

Хитай компартийисиниң 18-қурултийи башланғандин буян 12-ноябир күни, уйғур вәкилләр тәрипидин тунҗи қетим уйғур елидики йәрлик хәлқниң җаниҗан мәнпәитигә мунасивәтлик бир әмәлий мәсилә паш қилинди.
Мухбиримиз гүлчеһрә
2012.11.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
parixor-xitay1-305.jpg Хитайниң һөкүмәт тор бәтлиридә или областлиқ партком секретари җяв бавхуа. 2011-Йили 8-июн.
RFA

Йәни ғулҗа наһийисидин қурултай вәкили болуп кәлгән муһәммәдҗан өмәр мухбирларға қилған сөзидә, йезиларда әмәлдарларниң һоқуқидин пайдилинип йәр-земинларни һөддигә бериштә зор пайда еливатқанлиқини ашкарилиди. Истансимиз мухбирлириниң йеқинқи йилларда мәзкур мәсилигә даир уйғур елиниң һәр қайси җайлиридин игилигән мәлуматлиридин, уйғур деһқанларниң йәр-земинлириниң талан-тараҗ қилиниши, пәқәт йәрлик парихор әмәлдарларғила четишлиқ мәсилә болупла қалмай, хитай һөкүмитиниң уйғур елидә омумйүзлүк йолға қоюватқан сиясәтлири билән мунасивәтлик еғир бир мәсилә икәнликини испатлап туриду. Уйғурларниң йәр-земин дәвасиға аит ахбаратлиримизни мухбиримиз гүлчеһрә әслитип өтиду.

Йәр земин һоқуқи мәсилиси уйғур елиниң һәр қайси җайлирида охшимиған дәриҗидә мәвҗут болған, негизлик мәсилиниң бири нөвәттә радиомизда тарқитилған бу һәқтә толуқ йип учиға игә, җәрян һәм нәтиҗилири һәққидики мәлуматлар бир қәдәр тәпсилий шундақла инкас һәм ғулғула қозғиған вәқәликләрни әслитип өтүшкә тоғра келиду.

Илида...

Хитай хәвәрлиридә бу йил июлда сабиқ партком секретари җав бавхуа вә униң ду фамилийлик ашнисиниң 2009 йилидин буян или тәвәсидә елип берилған “һалқима тәрәққият қурулуши” баһанисидә йәр содиси қилип, нурғун пара алғанлиқи ашкарилинип, җав бавхуа икки йил кечиктүрүлүп өлүм җазасиға, ду 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқи ашкариланған иди. Җав бавхуа вә дулар “һалқима тәрәққият қурулуши” еһтияҗи намида ғулҗа шәһири вә шәһәр әтрапидики йеза вә наһийиләрдики бағ-варанлиқ мәһәллиләр һәм деһқанларниң мевилик бағлири, тағ бағридики бинәмләрни деһқанларниң қолидин хитай содигәрләр һәмдә хитай ширкәтлиригә әрзан баһада мәҗбурий сетип елип берип, аридин иккисиниң алған пайдиси җәмий 55милйон йүәнгә йәткән.

Униң алдида, йәни 2009 йили ғулҗа наһийисиниң өрүк макани дәп нам алған турпанйүзи йезисиниң юқири турпанйүзи кәнтидики 10 нәччә аилиликниң өрүклүк бағлири бейҗиң чиңхуа ширкити тәрипидин саяһәт райони қилип ечиш намида мәҗбурий игиливелинған иди. Әйни чағда беғини сетип беришкә унимиған нури исимлик бовай бу һәқтә бизгә мәлумат бәргән шундақла аңлиғучилиримизни узун өтмәй бу бовай кадирларниң бесими һәм тәһдитлири сәвәблик туюқсиз қозғалған йүрәк кесили билән җан үзгәнликидин хәвәрдар қилған идуқ.

Нури ака өлүп кетишниң алдида, өзиниң вә балилириниң дөләт қанунини наһайити яхши билидиғанлиқини, шуңа йезилиқ һөкүмәтниң бу хил йолсизлиқиға нисбәтән қанун арқилиқ өзини қоғдайдиғанлиқини, бу һәқсизлиқни сорайдиған қанунниң барлиқиға ишинидиғанлиқини баян қилған иди.

Радиомиз игилигән башқа учурлардин мәлум болушичә, деһқанларниң күчлүк әрзи вә қаршилишиши нәтиҗисидә, бәзи җайлардики һөкүмәт даирилири мәсилә йүз бәргән йезисиға интизам тәкшүрүш өмики әвәтип, деһқанлар әрз қилған йеза кадирлири үстидин тәкшүрүш елип барған болсиму йәнә бәзи җайлардики һөкүмәт даирилири мәсул кадир вә әмәлдарларни башқа идариларға йөткиветиш, деһқанларға толуқлима пул намида келиш мәнбәси ениқ болмиған пулларни бериш арқилиқ мәсилини һәл қилишқа урунған. Һәтта бәзи җайлар әрз қилғучи деһқанларни җазалап түрлүк сорақ һәм бесимлар елип берип тәһдит салған. Наһийилик һөкүмәт даирилириниң мәсилини бундақ һәл қилиши деһқанларниң наразилиқини техиму қозғап, деһқанларниң юқири дәриҗилик һөкүмәт орунлириға йеза кадирлири үстидин әрз қилишиға сәвәб болған.

Өткән ай вә униңдин илгирики программилиримизда чапчал наһийиси кан йезисиға қарашлиқ 5000 мо тоқайлиқниң 2011-йилидин башлап наһийилик орман идариси һәм йезилиқ һөкүмәттики бир қисим әмәлдарлар тәрипидин ичкири өлкиләрдин кәлгән хитай тиҗарәтчилири һәм ғулҗа шәһиридин кәлгән содигәрләргә сетип берилиши вәқәси һәм йеза кадирлириниң парихорлуқ қилмиши һәққидә әрздар дилмурат муслин һәм башқа деһқанларниң наразилиқ инкаслири һәққидә мәлумат бәргән идуқ.

Биз йәнә бейҗиңда әрзни давамлаштуруватқан дилмурат муслин һәм униң аилисидикиләрниң даириләр тәрипидин тәһдиткә учриғанлиқи һәққидиму хәвәр бәргән идуқ.

Деһқанларниң билдүрүшичә, дилмурат муслин үч айдин буян деһқанларға вакалитән, йезидики вәйран қилинған тоқайлиқ һәм йеза кадирлириниң парихорлуқ қилмиши үстидин әрз қилип үрүмчи, бейҗиң қатарлиқ җайларда йүрүп, һәр хил қийинчилиқлар ичидә әрзини давамлаштуруватқан болуп, дилмурат муслин бу қетимқи әрзи үчүн өзиниң шәхсий тракторини 70 миң йүән хәлқ пулиға сетивәткән.

Өз кимликини ашкарилашни халимайдиған бир деһқан йезидики деһқанларниң йезилиқ һөкүмәт даирилириниң бесими һәм тәһдитлиригә қаримай, улар үчүн бейҗиңда әрзини давамлаштуруватқан дилмурат муслинға өз чаминиң йетишичә пул йиғиш қилип әвәтип бәргәнликини, бу арқилиқ әрздарларниң уни давамлиқ қоллайдиғанлиқини мәдәт беридиғанлиқини билдүргән иди.

Қәшқәрдә...

Мәлум болушичә, 2012-йили әтияз мәзгилидә қәшқәр шамалбағ йезилиқ һөкүмәт, шамалбағ йезилиқ мәркизи башланғуч мәктипини кеңәйтип қуруш дегән нам билән, шамалбағ мәһәллисидики100 нәччә аилини өй-маканлирини йезилиқ һөкүмәткә өткүзүп беришкә мәҗбурлиған.

Йезилиқ һөкүмәт уларға әсли базар баһаси 3000 сомдин артуқ йәр земининиң орниға һәр бир квадрат метир йәр үчүн 750 сомдин төләм берилидиғанлиқини шу райондики бина өйләрдин туралғу өй берилидиғанлиқини вәдә қилип тохтам имзалашқа мәҗбурлиған. Йезилиқ һөкүмәтниң қорқутуши вә бесими билән бу йил 5-ай мәзгилидә бир қисим өй игилири тохтамға қол қойған болсиму уларға тохтамда берилиш вәдә қилинған пулниң бир қисми тутуп қелинған. Даириләр уларни шамалбағ базиридин йирақ болған чәт яқа җайдики төвән капаләтлик шәһәр аһалилири үчүн селинған әрзан баһалиқ өйләргә көчүшкә мәҗбурлиған.Бу өйләргә көчүшни рәт қилип, қәшқәр, үрүмчи қатарлиқ җайларға әрз қилған уйғурлар болса түрлүк тәһдит, бесим, қорқутушларға учримақта икән.

Мушуниңға охшаш вәқәләр илгири кейин уйғур елиниң һәммә җайлирида йүз берип кәлмәктә. Бу вәқәликләрниң бәзи бир қисми парихор кадирларниң һәддидин ашқан қанунсиз қилмишлириниң паш бөлиши билән су йүзигә чиқса йәнә бәзилири бейҗиңғичә барған әрздарларниң шикайәтлири нәтиҗисидә ашкариланмақта шундақла даириләрниң чирик әмәлдарларниң қилмишлирини тәкшүрүшигә сәвәб болмақта.

Тоқсунда...

Бу йил-2 айниң-9 күни тоқсун наһийисиниң ғолбойи йезисидики 410 миң мо яйлиқи вә 68 қоро-қотини хитай көчмәнлири тәрипидин игиливелинған 84 аилә чарвичидин 40 нәччә киши, уйғур районлуқ парткомниң алдиға топлинип җим олтурувелиш арқилиқ наразилиқни билдүргән.

Бу 40 нәччә нәпәр тоқсунлуқ уйғур чарвичиниң радиомиз мухбириға бәргән мәлуматлиридин ашкарилинишичә, хитай һөкүмити буларниң яйлақлириниң тартивелинишиға көз юмупла қалмастин, бәлки йәнә 88-номурлуқ мәхсус һөҗҗәт чүшүрүп, уйғур чарвичиларни яйлақлирини шәртсиз бикарлашқа буйруған. Бу наразилиқ һәрикитигә қатнашқанлар 5-күнигә кәлгәндә тоқсундин кәлгән даириләр тәрипидин қайтуруп кетилгән иди.

Тоқсунлуқ чарвичилар өзлиригә һесдашлиқ билдүргән бир қисим даириләрниң тәвсийиси бойичә, өткән йили сайлам өткүзүп, 4 кишини өзлириниң вәкили қилип бекиткән. Чарвичилар үрүмчидин қайтуруп келингәндин кейин даириләр алди билән бу төт вәкилни сорақ қилип, уларға тәһдит салған. Бу төт вәкилниң салаһийәт кинишка вә қол телефонлирини тартивалған. Бу арқилиқ уларниң мухбир билән алақилишиши вә сәпәргә чиқишиға чәклимә қойған.

Хотәндә...

Қарақаш наһийисидә хитай даирилириниң бултур 11-айдин башлап елип бериватқан шәһәр кеңәйтип қуруш қурулушини хитай һөкүмити “хотән қарақаш хәлқиниң оқуш, турмуш, давалиниш ишлирини йүксәлдүрүшни мәқсәт қилған әминлик қурулуши” дәп тәшвиқ қиливатқан болсиму, әмма деһқанларниң инкаслиридин мәзкур қурулушниң хитай көчмәнлирини йөткәш үчүн елип бериватқан тәйярлиқ икәнлики, шундақла бу пиланниң деһқанларниң йәр вә җан беқиш мәнбәсидин айрилиш бәдилигә әмәлийләштүрүлүватқанлиқи, һәтта йәр сүрүштин ибарәт адаләтсиз тәдбир тәсиридә кәнтләр ара деһқанлар арисида тоқунушлар келип чиқиватқанлиқи мәлум болған иди.

Ақсарай йезисиниң һәр қайси кәнтлиридики деһқанларниң инкасиға қариғанда, ақсарай йезисидин 40 тин көпрәк деһқан, йәрлири билән тәң буғдай вә яңақлирини һесабсизла һөкүмәткә өткүзүп беришкә нарази болуп кәнт, йеза, наһийә, һәтта вилайәткичә әрз қилип барған. Әмма, улар бу җәрянда һөкүмәт даирилириниң тәһдитигә, һәтта бәзилири сақчиларниң тутқун қилишиға учриған икән.

Йеридин айрилған бир деһқанниң билдүрүшичә, қарақаш наһийисини кеңәйтиш қурулушиға пәқәт уйғурлар зич олтурушлуқ йезилардин йәр сүрүп бериш орунлаштурулған болуп, 12-девизийә 47-полки, қойчи, ява, қарасай қатарлиқ хитайлар көп йезилар йәр өткүзүп беришкә орунлаштурулмиған икән.

Өткән йили 7-айда б д т ашлиқ-йеза игилик оргини көрсәтмә мақуллап, һәр қайси дөләт һөкүмәтлириниң иқтисади ечиш паалийәтлиридә йәрлик хәлқниң қанунлуқ игидарлиқ һоқуқини қоғдашни вә уни етирап қилишни тәләп қилған.

Б д т ниң 40 бәтлик көрсәтмисидә, һәр қайси һөкүмәтләрни“тәһдит вә хилап қилмишларға қарши қанунлуқ игидарлиқ һоқуқини қоғдаш, бу мәсилидики ихтилапларни“үнүмлүк вә қобул қиларлиқ васитиләрни қоллинип һәл қилиш” қа чақирилған. Мәзкур көрсәтмә дәл уйғур тәшкилатлириниң хитайни тәнқидләп, униң уйғур елидә йәрлик хәлқни өй-маканлиридин көчүшкә мәҗбурлаватқанлиқи, уларниң өй-макан, терилғу йәр, яйлақ, орман, ақ йәрлирини хитай ширкәтлири вә көчмәнлиригә елип бериватқанлиқини илгири сүрүватқан мәзгилдә қобул қилинған.

Көрсәтмидә йәнә, ғәйрий дөләт аппаратлириниң җүмлидин, карханиларниң кишилик һоқуқ вә игидарлиқ һоқуқиға һөрмәт қилиш мәсулийити барлиқи илгири сүрүлүп, һөкүмәтләрни йәр-земин тохтамлирида очуқ-ашкара болушқа, йәрлик хәлқниң мәслиһәтини елишқа вә аялларниң йәр игидарлиқ һоқуқини қоғдашқа чақирған.

Хитай компартийисиниң 18-қурултийида уйғур деһқан чарвичиларниң йәр-земинлирини сетишқа мәҗбурлиниватқанлиқи, парихор әмәлдарларниң һоқуқидин пайдилинип қанунсиз йәр земин содиси арқилиқ йәрлик хәлқни қақти-соқти қилип көп нәпкә еришиватқанлиқидәк әһвалларниң уйғур вәкил муһәммәтҗан өмәр тәрипидин оттуриға қоюлуши һөкүмәтниң қанун арқилиқ бу хил парихорлуқ вә йолсизлиқларни түзитишигә үмид билән қараватқан уйғурларниң ишәнчини ашурмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.