Уйғур зиялийси муһәммәд роһий уйғур

Өз тарихини унутқан милләтни тарихму унтуйду. Тарих тәрипидин унтулған милләт дунядиму өз мәвҗутлиқини йоқатқан болиду. Гәрчә биз тарих тәрипидин унтулған милләт болмисақму муһәммәд роһий уйғурға охшаш тарихниң бизни унтуп қелишиға өзиниң гегант әсәрлири билән қәти йол қоймиған төһпикар алимлиримизни унтуп қелишимизниң өзи, дәл тарихниң бизни унтуп қелишиға йол қоюватқанлиқимиздин дерәк бериду, әлвәттә.
Мухбиримиз өмәрҗан тохти
2009.09.07

Мәрһум муһәммәд роһи уйғур чәтәлләрдә йетишкән истидатлиқ уйғур зиялийлиридин бири болуп, уйғурлар вә уйғур ели тоғрилиқ қиммәтлик әсәрләрни қалдурған икән.

Уйғур зиялийси камилҗан муһәммәд роһи уйғур һәққидә тәйярлиған мақалисидә мундақ дәп язиду: "муһәммәд роһи уйғур миладийә 1911 - йили үстүн атушта бир тиҗарәтчи аилисидә дуняға кәлгән. 1912 - Йили дадиси муһәммәд муса әпәнди намәлум бир вәқәдә вапат болуп, бир яшлиқ оғлини дияримизниң қабаһәт қаплиған зулмәтлик асмини астида йетим, таянчсиз қалдуруп кетиду. 1932 - Йили йегирмә бир яшлиқ муһәммәд роһи уйғур қәшқири вәтән хәлқиниң өзигә беғишлиған меһри - муһәббитигә җаваб қайтуруш үчүн пакистанға маңған намәлум бир карванға қетилип, пакистанниң пишавур шәһиригә йетип келиду вә у йәрдә бир мәзгил турғандин кейин афғанистанниң кабул шәһиригә берип, бир меһманханиға чүшиду. Униң зирәклики вә уйғурларға хас әдәп - әхлақидин тәсирләнгән меһманхана хоҗайини уни меһманханиниң һесаватчиси қилип тәйинләйду. Аридин узун өтмәй униң һалаллиқ билән қилған хизмитидин сүйүнүп кәткән хоҗайин милли әсәбийәтләрни бир яққа қайрип қоюп, уни өз баҗисниң қизиға өйләндүргән. У афғанистанда туруш җәрянида әрәб, түрк, пошту вә парис тиллирини пишшиқ өгинип, билимгә болған тәшналиқини қандурушқа киришкән вә шу тилларда һәр хил шеир, илмий мақалиләрни язған."

Муһәммәд роһи уйғурниң әмгәклири

Камилҗан мақалисидә йәнә мундақ дәп язиду: " у парис, пошту әдәбият саһәсигә қәдәм қоюп, азғина вақит ичидила афған хәлқиниң қайиллиқини қолға кәлтүргән вә афғанистандики мәшһур "әнис" намлиқ пошту тилидики гезитиниң муһәррирлик хизмитини ишлигән. У бу җәрянда "түркләр ептихари" дегән әрәп тилидики чоң һәҗимлик тарихи китабини йезишқа киришкән. Һәмдә уйғурларға аит нурғун мақалә, хәвәр, очирикларни йезип афған хәлқигә тонуштурған болуп, парис тилида йезилғанлири ичидә биз пәқәт һазир пакистандики али мәктәпләрниң оттура асия тәтқиқат мәркәзлиридә вә һәр қайси кутупханилирида сақлиниватқан "йипәк йолидики хотән дастани" дегән тарихи мақалиси билән "роһи қайғуси" намлиқ шеирлар топлиминиң әсли оргинали биләнла учришишқа муйәссәр булалидуқ. Қалғанлирини техиму чоңқур издинип беқишқа тоғра килиду. У лаһордики чеғидила дәсливидә " роһи налиси " андин "йеңи милли роһ " дегән уйғур тилида йезилған икки шеирлар топлими нәшр қилинғандин башқа, йәнә орду тилида йезилған нурғун мақалә, хәвәрлири пакистандики һәр қайси гезит - җорналларда илан қилинишқа башлайду.

1955 - Йили пакистан радио истансиси түркчә аңлитиш башлиғанда, муһәммәд роһи истансиниң таллаш имтиһанидин мувәппиқийәтлик өтүп, уйғурчә аңлитишни башлайду. Шуниң билән радио истансисиниң тәминлиши билән бир йүрүш қорү ‏ - җайға игә болиду. Әмма униң бу йилман турмушиму узунға бармайду. Өмри техи йәттә айға бармиған бу аңлитиш тохтитилиду. Шундақ қилип роһи әпәндигә нисбәтән турмуш җәһәттә қәләм һәққигә тайиништин башқа йол қалмайду. Шундақтиму у чоң оғли муһәммәд буғра билән кичик оғли муһәммәд бабурни иқтисадий чиқимларға қаримай оқутушни давамлаштуриду. У карачида туруш җәрянида 1959 - йили ингилиз тилда йезилған "тахарларниң әсли йүрти" намлиқ мәшһур тарихи әсири нәшрдин чиқиду. Арқидинла орду тилида йезилған " типпу султанниң османийә хәлиписигә язған мәктуплири" намлиқ тарихи әсириму илан қилиниду. Һәмдә "түркләрниң ислам диниға қошқан төһпилири" намлиқ мақалисму ингилиз, орду тиллиридики даңлиқ җурналларда илан қилинишқа башлайду.

Униңдин башқа йәнә биз учришишқа сазавәр болған, техи нәшрдин чиқмиған "йеңи ечилған гүлләр" намлиқ шеирлар топлими, "түркләр иптихари" намлиқ чоң һәҗимлик әрәб тилида йезилған тарихи китаби вә униң уйғурчә тәрҗимисиму оргинал һалитидә пакистандики атақлиқ кутупханиларда сақланмақта".

Муһәммәд роһий уйғур қәшқирийниң вапати

Камилҗан йәнә мундақ дәп язиду: " қисқиси, имани вә мәсулийәт туйғуси ойғақ бу от йүрәк, мол - һосуллуқ алимимиз өз һаятини ғурбәтчиликтә өткүзгән болсиму, лекин әнә шундақ адди садда, мәнилик өткүзүп, һиҗрийә 1385 - йили, миладийә 1965 - йили 12 - айниң 8 - күни бу дуня билән видалашти. Униң карачидики қәбрисиниң үстигә оюлған:

"Һеч иш қилалмай кәттим җаһандин,
Худа дәп ий меһрибан пәрвәрдигарим,
Бешимға бир тутам гүлни қил совға,
Ечилса гәр беғимда гүли арманим.

Дегән мону мисралири хәлқиниң барлиқ вападар оғул - қизлирини иман вә азадлиқ үчүн көрәш қилишқа чақириду. Шундақла арман гүллири ечилған, ашиқларниң висал пәйтлири йетип кәлгән, җаһаләт қәпәслири сундурулуп, булбуллар һөрийәт нурида җәвлан қилған күнләрдә, ғәлибә сүпитидә қәбрә бешиға бир дәстә гүлниң қоюлишини тәшналиқ билән күтмәктә."

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.