Түркийә теливизийисидә уйғурлар мәсилиси

2009 ‏ - Йили 6 ‏ - айниң 14 ‏ - күни түркийиниң TVNET теливизийисиниң "йәр йүзи нотлари" программисида уйғур мәсилиси оттуриға қоюлди. Бу программиға әнқәрә университети тил ‏ - әдәбият факултетиниң оқутқучиси дочант доктур әркин әмәт әпәнди тәклип билән қатнашти.
Мухбиримиз арислан
2009-06-15
Share

2 Саәт давам қилған бу программиға TVNET теливизийисиниң хадими йүсүп армаған әпәнди риясәтчилик қилди. Бу программа сүний һәмраһ арқилиқ нәқ мәйдандин тарқитилди.

TVNET Теливизийиси йеңи шафақ гезитиниң бир тармиқи болуп, түркийә һөкүмити йеқиндин қоллап келиватқан телевизийә қаналлардин бири дәп қаралмақта.
Дочант доктур әркин әмәт әпәнди программа риясәтчисиниң уйғурлар вә шәрқий түркистан һәққидә сориған соаллириға җаваб бәрди.

Әркин әмәт әпәнди уйғурларниң тарихтики роли уйғурларниң тарихта қурған дөләтлири вә шәрқий түркистанниң оттура асиядики истратегийилик әһмийити һәққидә сөз қилғандин кейин уйғурларниң һазирқи әһвали вә қийинчилиқлири, хитай һакимийитиниң уйғурлар үстидин елип бериватқан бастуруш һәрикәтлири, уйғурларни ассимлиятсийә қилиш сиясити, һазирқи вәзийәттики уйғур мәсилисиниң дуня күнтәртипигә келишидики асаси сәвәбләр, рабийә қадир ханимниң чәтәлгә чиқип дуня уйғур қурултийиниң рәиси болғандин кейинки уйғур мәсилисиниң хәлқарада бөсүш характерлик бир пәллә йоқири көтүрүлгәнлики, америка вә явропаниң уйғур мәсилисигә қизиқиватқанлиқи һәққидә сөз қилди.

Программа җәрянда, TVNET теливизийиси мухбириниң истанбул кочилирини айлинип йүрүп хәлқ аммисидин шәрқий түркистан һәққидә немиләрни билисиз дегән соалиға җаваб бәргәнләрниң пикирлирини аңлатти. Бәзи кишиләр у йәрдә уйғур қериндашлиримиз бар, улар мусулман хәлқ, хитайлар тәрипидин зулумға учраватиду, дәп җаваб бәргән.

Көпинчә кишиләр уйғур вә шәрқий түркситанни яхши билидиғанлиқини билдүргән, болсиму бир қисим кишиләр у йәрни билмәймән, мәлуматим йоқ, дәп җаваб бәргән, бир яш түрк бу һәқтә мундақ дегән: хитай һөкүмитиниң қол астида езиливатқан шәрқий түркистан хәлқиниң һадисилирини билимән, улар пәқәт мусулман болғанлиқи үчүн у йәрдә зулум ‏ - искәнҗигә учраватиду, әлвәттә кәлгүсидә йәни, қачан хитайға демократийә кәлсә шу чағда уларға һәқ ‏ - һоқуқ берилиду дәп ойлаймән.

Йәнә бир киши мундақ деди: у йәрдә хитай бесими астида қалған мусулман түркләр бар, уларниң бир қисми башқа дөләтләргә көчүп кәтти, бир қисимлири түркийидә яшаватиду.

Башқа бир киши мундақ деди: мән уларни билимән, уларниң әһвалиниң яхши әмәсликини, қийин әһвалда қалғанлиқини билимән, әмма ениқ бир мәлумат йоқ.

Йәнә бир яш мундақ деди: һазир шәрқий түркистанда нәччә йиллардин бири зулум сиясити иҗра қилинмақта, йәни һамилә аялларниң бувақлири искәнҗә қилиниш арқилиқ қорсиқидин елиниватиду. Пүткүл демократийә һәқлири чәкләнгән вәзийәттә вә у йәрдики дини һәқ - һоқуқлири йоқ етилгән әһвалда, хитайниң кеңәймичилик сиясити астида, шәрқий түркистандики түркчә аталғулар йоқ етилмәктә вә дуняниң күз алдида бир етник қирғинчилиқ иҗра қилинмақта.

Программа җәрянида йәнә TVNET теливизийиси мухбириниң шәрқий түркистан һәмкарлиқ җәмийитиниң башлиқи исмаил чингиз вә шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи һамут көктүрк әпәндиләр билән уйғурлар вә шәрқий түркистан мәсилиси һәққидә елип барған сөһбәт программиси қошумчә қилип телевизийә көргүчиләргә тәқдим қилинди.

Һамут көктүрк мундақ деди: бүгүнки күндә қәшқәр шәһири йәни шәрқий түркистанниң нәччә миң йиллиқ тарихқа игә, мәдәнийәт мәркизи болған култүр пайтәхтимиз мәһмут қәшқириниң шәһири, түнҗи мусулман түрк дөлити қараханийларниң пайтәхти болған қәшқәр бүгүн тарих сәһнисидин өчүрүлүш тәһдитигә дүч кәлмәктә. Хитай һөкүмити түрк ‏култүр ‏ - мәдәнийитиниң мәркизи болған шәһәрни чеқип орниға йеңи бина селишни қарар қилмақта. Дунядики әң аҗиз вәзийәттә қалған пүткүл уйғурлар бу шәһәрниң чеқилишини тосуп қелиш үчүн қолидин келишчә тиришчанлиқ қилип кәлмәктә.

Һамут көктүрк йәнә мундақ деди: түркчә олимпиятқа асас салған, түркий тиллар дивани дегән қиммәтлик әсәрниң язғучиси мәһмут қәшқириниң юрти қәшқәрдә уйғурлар өз тили болған уйғур ‏ - түрк тилида сөзлишәлмәйватиду, уйғурларниң тили, дини, мәдәнийити йоқ етилиш хәвпигә дүч келиватиду. Шәрқий түркистанда яшаватқан инсанлар түрк, ислам вә дуня мәдәнийити үчүн муһим төһпиләр қошқан милләттур. Инсанийәт тарихиға бүйүк һәдийәләр бәргән хәлқ. Шәрқий түркистанда яшаватқан 30 милйон түрк мусулман вә инсанийәтниң әң шәрәплик вә әң пәхирлик бир хәлқиниң хитайлар тәрипидин аста ‏ - аста йоқ етилиши вә пүткүл дуняниң буниңға сүкүт қилиши хусусән, тарихимиз, динимиз, тилимиз, һәр шәйимиз бир болған түрк хәлқиниң бу вәқәгә нисбәтән сүкүт қилип туруши сәвәбидин хитайларниң шәрқий түркистан хәлқигә елип бериватқан ассимлятсийә қилиш сияситини техиму тизлитиши бизни биарам қилмақта.

Программа җәрянида йәнә мәрһум вәтәнпәрвәр нахшичи күрәш күсәнниң рабийә қадирханимни мәдһийиләп оқуған нахшиси көрситилди.

Программа ахирида әркин әмәт әпәнди, түркийә һөкүмитиниң уйғур мәсилисигә көңүл бөлүшини, шундақла мушу айниң 28 ‏ - күни хитайға рәсмий зиярәткә бармақчи болған түркийә җумһур рәиси абдуллагүлгә хитаб қилип, хитай зиярити җәрянида, уйғур мәсилиси, шундақла хитай һөкүмитиниң уйғурларни ассмилятсийә қилиш сиясити, уйғурларниң инсан һәқлири дәпсәндичилики қатарлиқ мәсилиләрни оттуриға қоюшини чақириқ қилди.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт