Uyghurlar bilen shiwétsiyliklerning sirliq munasiwiti

Dunyagha tonulghan turkolog gunnar yarring " Uyghurlar bilen shwétlarning tarixi munasiwiti" dégen maqaliside Uyghurlar bilen shiwétsiyilikler ottursidiki tarixi munasiwet heqqide toxtilip" : shimaliy yawrupadiki kichik bir dölet bilen junggoning gherbiy qisimidiki uzaqqiche bikinme halette turghan chong bir rayonning ottursida nahayiti yéqin munasiwetlerning bolushi kishilerni heqiqeten heyran qaldurushi mumkin, biraq bu bir tarixi ri'alliq. Bu xil munasiwetler hazirqi shinjang Uyghur aptonom rayoni qurulushtin xéli burunla bashlan'ghan idi " deydu.
Muxbirimiz yalqun
2009.06.11

Shiwétsiye yawrupadiki Uyghurlarning qedimi eng baldur yetken zéminlarning biri hésablinidu.

Bügünki künde özining ejdatliri bilen tarixi munasiwette bolghan bu dölette 500 din artuq Uyghur yashaydu. Shiwétsiyining mol muziy, arxipxanilirida we aliy bilim yurtlirida Uyghurlargha da'ir matériyallar saqlinip yétiptu. Tetqiqatchilar we missyonir yazghuchilar teripidin yéizilghan Uyghurlargha munasiwetlik her xil kitablar döletlik kitabxanilarda tiziqliq turuptu.

Bulardin biz Uyghurlar bilen shiwétlarning bolupmu, shiwétlar bilen Uyghurlarning medeniyet merkizi hésablan'ghan qeshqerning otturisida riwayet tüsini alghan ajayip bir baghlinishning barliqini bayqaymiz. Shiwétsiyilik bilim igiliridin gostaw rakét, süén hédén,gunnar yarring we bir qisim yuqiri bilim alghan shiwét missyonirlirining qeshqerni merkez qilip pa'aliyet élip bérishi bu baghlinishlardin mustesna bolmisa kérek.

Qeshqer bilen shiwétsiye ottursidiki baghlinish

Gunnar yarring yighip saqlighan qolyazmilar heqqide tetqiqat élip bériwatqan tetqiqatchi günilla törinwal "shiwétsiyiliklerning sherqi turkistan qol yazmilirigha bolghan yardimi" dégen maqaliside mundaq dep yazidu "shiwétsiye bilen sherqi turkistanning arisida adem ishen'gili bolmaydighan bir xil baghlinish bar, bu bolsimu shiwétlarning ejdadi sherqi turkistanning jenubidiki qeshqerdin kelgen dep qarashtur".

Günilla türwal maqaliside bu xil qarashning tarix yiltizining nedin kelgenliki heqqide chüshenche béridu. Eslide bu chüshenche fransiyilik tarixshunash pétis déla krokisning "chinggizxanning tarixi " dégen kitabida bayan qilin'ghan bolup, u buni 17 - esirde yashighan shiwétsiyilik sheriqshunas yohan gabéril siparwénféldning aghizaki bayanidin alghanliqini eskertidu.

Tarixiy riwayet we pakit

Kitabqa yene bir riwayet qisturma qilin'ghan: "yiraq merkizi asiyada gétér dep atilidighan bir xelq bolup, ular götlar bilen oxshashtur, ularning her ikkilisila qeshqerni merkez qilghan bolup, qeshqer öz zamanisidiki xasgard we  asgard bilen oxshashtur. Shiwétlarning qedimiy urush ilahi atalghan odén del shu yerdin bir türküm türki xelqini bashlap skandiyawéye xelqlirining yiltizi bolghan éslandiyige yitip kelgen. Odén merkizi asiyadin kelgenliki üchün u yene asiyaliq adem depmu atalghan."

Aptorning qarishche, odén meyli qeshqerdin kelgen bolsun yaki kelmigen bolsun, emma Uyghurlar bilen shiwétlarning otturisidiki munasiwetning bundin xéli burunla yeni 17 - esiridin bashlapla bashlan'ghanliqi bir tarixi pakit iken.

Lund uniwérsitétining profésisori séwén lagérbring 1764 - yili bir parche maqale ilan qilip, shiwét tili bilen ottura asiyadiki türki milletlerning tilida mu'eyyen oxshashliqlarning barliqini we shiwétlarning xudasi atalghan odén asiyadin yolgha chiqqanda özi bilen birge türki tillirining bir qism qedimiy sözlirini élip kelgenlikini, bu sözlerning kéyinki dewirlerde skandinawiye milletlirining tilining shekillinishide melum tesirining barliqini bayan qilip, shiwétlar qeshqerdin kelgen bir türküm türki xelqler bilen islandiyidiki xérwarar - saganlarning arilashmidin peyda bolghan dégen bu qarashning ilmiyliqigha qarita bir asas peyda qilidu.

Gerche bu qarashlar ilim sahaside anche itibargha élinip ketmisimu, emma shéwétsiyilikler bilen Uyghurlar arisidiki ri'al munasiwetlerning yenila mewjutliqini, yene kilip bu munasiwetlerning bashqa yawrupa döletlirige qarighanda xéli baldurla bashlan'ghanliqini tarixi pakitlar ispatlap turuptu.

Bu heqte toxtalghan gunnar yarring mundaq deydu: " biz qedimqi skandiyawiyning iéposlar dewiride tilgha élin'ghan shiwétsiye bilen merkizi asiyaning munasiwiti toghrisidiki riwayetler qaynimidin oyghinip ri'alliqqa qaytip kelginimizde, shiwétsiye bilen merkizi asiyaning ré'al tarixi munasiwetlirining shiwétsiye yéqinqi zaman tarixidiki eng apetlik yillarda bashlan'ghanliqini körimiz.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.