Ваң лишйүң: уйғур мәсилиси һәққидә ойлиниш

Б б с агентлиқиниң 8 - айниң 6 - күнидики хәвиридә, хитайдики мустәқил язғучи ваң лишйүңниң "хитай һәққидә сөһбәт" журнилиниң зияритини қобул қилип, хитай һөкүмитиниң милләтләр сияситини тәнқидлигәнлики һәққидики сөһбәт хатириси берилди.
Мухбиримиз миһрибан
2009.08.07
Urumqi-Guangdong-Qanliq-weqesi-305 2009- Йилидики "шавгуән вәқәси" вә "үрүмчи вәқәси" дин көрүнүшләр.
Youtube Дин елинған сүрәтләр.

Хитайдики мустәқил язғучи ваң лишйүң 2007 - йили елан қилған "мениң ғәрбий диярим, сениң шәрқий түркистаниң" намлиқ әсиридә уйғурлар мәсилисини оттуриға қойған иди. Бу қетим у "хитай һәққидә сөһбәт" журнилиниң зияритини қобул қилғинида, " 5 - июл үрүмчи вәқәси "һәққидә тохтилип, бу вәқәниң йүз бериш сәвәбини, "хитай һөкүмитиниң 60 йилдин буянқи миллий мәсилидә юқири бесимлиқ бастуруш сиясити қолланғанлиқиниң нәтиҗиси, бу хитай һөкүмитиниң миллий сияситидики мәғлубийити" дәп көрсәтти.

Ваң лишйүң мухбирниң "сиз әйни вақитта 'мениң ғәрбий диярим, сениң шәрқий түркистаниң" намлиқ китабиңизда уйғур мәсилиси тибәт мәсилисиниң орнини алиду, дегән қарашни оттуриға қойған идиңиз, сизниң бундақ пәрәз қилишиңиздики асас немә иди?"дегән соалиға җаваб берип, бу пәрәзни өзиниң әйни чағда уйғур районида өз көзи билән көргән миллий зиддийәтләрниң ипадилиригә асасән һес қилғанлиқини, әгәр уйғур районидики мәсилиләрни сәгәклик билән көзәткәндә, нурғунлиған кишиләр буни көрүп йетәләйдиғанлиқини тәкитлиди.

Ваң лишйүң мухбирниң "бу қетимлиқ үрүмчи қан төкүлүш вәқәси сизниң пәризиңизниң тоғрилиқини испатлиди, сизниңчә бундин кейинки вәзийәт техиму начар болуши мумкинмиду?"дегән соалиға җаваб берип мундақ деди:
"Шундақ, бу қетимқи вәқә һәл қилинмайла қалмастин, бәлки қанлиқ бастуруветилди. Бу хил қаттиқ бастуруш нәтиҗисидә зиддийәт техиму улғийип, мәлум вақит кәлгәндә йәнә партлап чиқиши мумкин."

Ваң лишйүң сөһбәт җәрянида бу қетимлиқ қанлиқ тоқунушниң сәвәби һәққидә тохтилип, буниң әслидики миллий зиддийәтниң раваҗлинип, миллий тоқунушқа айланғанлиқиниң ипадиси икәнликини, йеқинқи бир нәччә йил җәрянида уйғур елидики миллий зиддийәтләрниң кәскинлишип һазирқидәк миллий тоқунушниң келип чиқишиға аллибурунла шәрт һазирлинип болғанлиқини баян қилди.

Ваң лишйүң мухбирниң бултур 3 - айда тибәттә йүз бәргән тоқунуш билән бу йил үрүмчидә йүз бәргән тоқунуш оттурисида қандақ пәрқ вә өзгичә алаһидилик барлиқи һәққидики соалиға җаваб берип, үрүмчидә йүз бәргән вәқәниң салмиқиниң тибәттикидин көп еғир икәнликини, буниң сәвәби уйғурларниң миллий характер, дин вә өрп адәт җәһәттин хитайлардин техиму зор дәриҗидә пәрқ қилидиғанлиқидин башқа, асаслиқи йәнила хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан бастуруш сияситиниң тибәтләргә қаратқан сияситидин техиму еғир болғанлиқи икәнликини тәкитлиди.

Ваң лишйүң бу мәсилини, хитай һөкүмитиниң хитай өлкилиридин уйғур елигә йөткигән көчмән хитай нопусиниң тибәткә қариғанда техиму көп икәнликини, тибәткә кәлгән хитай көчмәнлири асаслиқи чоң шәһәрләргә, қатнаш түгүнлиригә, саһайәт орунлириға мәркәзләшкән болса, уйғур елиға кәлгән хитай көчмәнлириниң уйғурлар әң зич олтурақлашқан йезиларғичә орунлаштурулғанлиқи сәвәбидин,уйғурларниң күндилик турмуштики тирикчилик муһити биваситә тәһдиткә учрап, хитай көчмәнлиригә нисбәтән өчмәнлик туйғуси күчийип, миллий зиддийәтниң кәскинлишип кетиши кәлтүрүп чиқарғанлиқини оттуриға қойди.

Ваң лишйүң сөһбәт җәрянида хитайдики бир қисим кишиләрниң, "хитай һөкүмити қанунида бәлгилигән, аз санлиқ милләтләргә қарита етибар бериш сиясити сәвәбидин, йәрлик милләтләр техиму зор етибар беришни тәләп қилип, наразилиқ келип чиқти, хитайлар болса аз санлиқ милләтләргә етибар бәрди дәп нарази болди, шуңа хитайда аптономийә қануни әмәлдин қелиши керәк" дегән қаришиға рәддийә бәрди.

У бу һәқтики қаришини мундақ ипадилиди :"хитай һөкүмити қанунида бәлгилигән аз санлиқ милләтләргә етибар бериш сиясити, әмәлийәттә хитай миллитиниң әң зор мәнпәәтини чиқиш қилип түзүлгән сиясәт болуп, аз санлиқ милләтләрниң буниңдин еришидиған мәнпәәтиму әсли наһайити чәклик иди. Лекин мушу сиясәтму һечқачан әмәлийләшкини йоқ. Хитай һөкүмити көрүнүштә аз санлиқ йәрлик милләтләргә етибар бериш сиясити бәлгилигәндәк көрүнсиму, әмма әмәлийәттә көчмән йөткәш,ишқа орунлишиш, диний етиқад, өрп‏ - адәт, миллий тил... Қатарлиқ һалқилиқ мәсилиләрдә уйғур қатарлиқ милләтләргә нисбәтән қаттиқ қоллуқ билән бастуруш сиясити йүргүзүватиду. Бундақ болғандин кейин наразилиқниң келип чиқиши муқәррәр. Шуңа аптономийә қанунини әмәлдин қалдуруш әмәс, бәлки йәрлик милләтләргә қарита кәң қоллуқ сиясәт йүргүзүлүши керәк иди, әмма һазирқи хитай һөкүмити түзүлмисидә буни әмәлгә ашуруш мумкин әмәс."

Ваң лишйүң мухбирниң бу вәқәдин кейин, хитай һөкүмитиниң милләтләр сияситидә өзгириш болуш мумкинчилики барму дегән соалиға җаваб берип мундақ деди: "бу қетимлиқ 'үрүмчи вәқәси' қанчә тез партлиған болса, шунчә тезликтә һечқандақ мәсилә һәл қилинмай қорал күчи билән бастуруветилди. Бу хил бастуруш мәсилини һәл қилиш әмәс, бәлки зиддийәтни техиму чоңқурлаштурувәтти. Әсли хитай һөкүмити һазирқи миллий сияситигә түзитиш киргүзүши керәк иди, шу чағдила кәлгүсидә йүз бериш мумкинчилики болған техиму зор миллий тоқунушларниң алдини алғили болатти. Әмма һазирқи уйғур вә тибәт районида һөкүмранлиқ йүргүзүватқан хитай һөкүмити, бөлгүнчиликкә қарши турушни өзигә шоар қилған ғайәт зор ширкәткә охшайду, улар бөлгүнчиликкә қарши туруш дегән ниқаб астида һоқуқ, имтиязға еришиватиду, байлиқ топлаватиду, шуңа уларниң бу хил қаттиқ қоллуқ билән бастуруш сияситини өзгәртиши мумкин әмәс."

Ваң лишйүң әпәнди сөһбәт ахирида, мухбирниң кәлгүсидә уйғур елиниң вәзийити қандақ болидиғанлиқи һәққидики соалиға җаваб берип, бу қетимқи "5 - июл үрүмчи вәқәси" ниң уйғур елидики зиддийәтләрниң пәқәтла кичик бир парчиси икәнликини, бундин кейинки миллий тоқунушниң бәлким техиму кәскин болуши мумкинликини көрсәтти. У хитай һөкүмитиниң кәлгүси әһвали һәққидә тохтилип, хитайда сиясий өзгириш йүз берип қалса, һәргизму сабиқ совет иттипақиға охшаш тинч һаләттики парчилиниш әмәс, бәлки сабиқ югославийиниң парчилинишиға охшаш еғир һаләттики қан төкүлүш әһвалиниң йүз бериши мумкинликини, һәтта қаршилиқ вә қан төкүлүшниң техиму коп, даирисиниң техиму кәң болидиғанлиқини, бу еһтималлиқниң һәр вақит мәвҗут икәнликини тәкитлиди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.