Ваң лишуң әпәнди 'тарихта хитайдин мәликә ятлиқ қилинғанлики дөләт хитайниң земини' дегән сәпсәтини рәт қилди

Һазир бейҗиңда туруватқан язғучи ваң лишуң әпәнди 4 ‏- айниң 21 ‏- күни 'көзитиш җурнили'да бир мақалә елан қилип, буниңдин 1300 йил бурун хитайниң таң сулалиси тибәт ханиға мәликә ятлиқ қилған бир ривайәт һәққидики тәтқиқатини елан қилди.
Мухбиримиз вәли хәвири
2008.04.22

 У мақалисидә тибәт тарихидики вен чең мәликә ривайитидин пайдилинип оттуриға қоюлған хата көз қарашларни рәт қилип 'хитай тарихта әтраптики қайси бир дөләткә мәликә ятлиқ қилғанла болса, у дөләт шуниңдин башлап хитайниң земини болуп қалған дегән көз қараш бир қамлашмиған мәнтиқә' дәп җакарлиди.

Ваң лишуң әпәнди 1990 ‏- йилларда 'сериқ апәт' намлиқ бир китаб йезип хәлқараға тонулған иди. Униңдин кейин тибәтләрниң әнәнивий өрп-адәтлирини тонуштуридиған асман илаһиға атап дәпнә қилиш' намлиқ бир китаб язди. Униңдин кейин болса ,уйғурларни тәтқиқ қилишқа киришип, униң тәтқиқати биңтуәнниң сиясий арқа көрүнүшигә берип тақалғанда, хитайниң үрүмчидики бихәтәрлик органлири тәрипидин қолға елинип түрмигә ташланди. У түрмидин чиққандин кейин 'шинҗаң хатириси' дегән әслимисини йезип хәлқарада елан қилди. Ваң лишуң әпәнди бүгүн бизниң зияритимизни қобул қилип, тибәт тарихидики 'вен чең мәликә' ривайити һәққидә язған мақалисини тонуштурди.

Ваң лишуң әпәндиниң ейтишичә, у тарихта хитайдин тибәткә ятлиқ қилинған мәликә ривайити һәққидики мақалисини хели бурунла йезип пүттүргән болсиму, әмма һазирқидәк тибәт мәсилисигә қизиқидиған адәм көпәйгән шараитта, андин бу мақалини елан қилидиған пурсәт кәлгән. Униң ейтишичә, хитайларда тибәт билән хитайниң мунасивитини вен чең мәликә тибәт ханиға ятлиқ қилғандин кейин башланған вә шуниңдин башлап тибәт земини хитайға тәвә болған дәйдиған көз қараш бар. Мән бу мақаләмдә ,‏‏- дәйду ваң лишуң әпәнди, ‏- мушундақ көз қарашта болған кишиләргә, буниң бир чоң чүшәнмәслик икәнликини баян қилдим. Әмәлийәттә әйни заманда тибәт пүтүнләй бир мустәқил дөләт иди, бәлки наһайити күчлүк дөләт иди.

Әйни заманда хитайниң тибәткә мәликә ятлиқ қилғанлиқи тибәт хитайға қарайдиған дөләт болғанлиқи үчүн әмәс, бәлки әйни вақитта хитайниң таң сулалиси тибәтниң күчлүк риқабитигә учриғанда, тибәт билән мурәссә қилиш үчүн қуда болуш шәклини қолланған, у һечқачан дөләт игилик һоқуқи мәсилиси әмәс иди. Әйни заманда явропада дөләтләр ара " қуда " болуш бир нормал әһвал иди. Қайси бир дөләт өзиниң мәликисини башқа бир дөләткә ятлиқ қилғанлиқи үчүн дөләтләрниң территорийә һоқуқида өзгириш болған әмәс. Хитайдиму орда әмәлдарлириниң қизини башқа бир дөләткә ятлиқ қилса, у дөләт шуниңдин башлап хитайниң земини болуп қалған әмәс, әмма хитайларда хитай қизлири ятлиқ қилинғанлики дөләтни хитайниң земини дәйдиған ғәлитә көз қараш бар. Ваң әпәнди шуңлашқа бир мақалә йезип бундақ хата көз қараштики кишиләргә чүшәнчә бәрмәкчи болған.

‏-‏ Хитайниң таң сулалисиниң тәйзуң хани заманисида,‏-‏ дәп баян қилиду ваң лишуң әпәнди тибәт тарихидики 'вен чең мәликә' дегән ривайәт һәққидә язған мақалисидә , ‏-‏ шималдики түрк ханлиқиниң хақани күчлүк хақанға бир мәликә тәқдим қилинғандин кейин, әтраптики мустәқил бәгликләргиму мәликә тәқдим қилиш башланған. Шуниңдин кейинки бир мәзгил ичидә, таң сулалисидики орда бәглириниң хитай қизлиридин әтраптики башқа дөләтләргә тәқдим қилинған 'мәликә' сани 15 тин ашқан иди. Әйни заманда, аллиқачан қерип кәткән тибәт хани соңзәнганпуғиму 13 яшлиқ хитай мәликиси ятлиқ қилинған иди. Әйни заманда , хитайда таң сулалисини қурған ли фамилилик түрк җәмәти әтраптики дөләтләр билән 'қуда болуш' тәдбирини қоллинип чеграниң бихәтәрликини сақлап қалған иди.

Ваһаләнки, таң сулалиси әйни заманда өзи қудрәтлик болғанлиқи үчүн мәликә тәқдим қилған әмәс. Һазир тарихта йүз бәргән шу вәқәләрни бурмилап, 'тибәткә мәликә ятлиқ қилинғандин кейин тибәттә мәдәнийәт пәйда болди' , 'тибабәтчилик, һәр хил қол-һүнәрвәнчилик, һәтта тамақ етиш техникисиму пәйда болди' , 'шуниңдин кейин тибәт хитайниң айрилмас земини болуп қалди' дәвелиш тарихий пакитларға уйғун болмайла қалмай, бәлки бу бир өзини‏ - өзи алдайдиған хам хиял. Хитайдики тарихчилар әпсанә билән тарихни пәрқләндүрәлмәйдиған һалға чүшүп қалмаслиқи керәк.

Ваң лишуң әпәнди мақалисидә йәнә, икки әвлад адәм оттурисида йүз бәргән мундақ бир муназирини нәқил кәлтүргән, униң баян қилишичә, америкида йәрлишип қалған бир гоминдаң офитсери нәврисигә ' тибәт әзәлдин җуңгониң бир қисми, буниңдин 1300 йил бурунла җуңго өзиниң бир мәликисини тибәткә ятлиқ қилған иди' дәп тәлим бәргәндә, яш вақтида меңисигә бундақ кона гәп сиңип кәткән бу кишиниң нәвриси лю дең әпәнди әйни заманда нипалғиму хитайдин мәликә ятлиқ қилинған икән, немә үчүн һазир нипалниму әзәлдин җуңгониң земини демәйсән' дәп суал қойған.

Телефонда бизниң авазимиз хитай тәрәпкә яхши аңланмиғанлиқи үчүн, ваң лишуң әпәндигә мушу тема тоғрисиида қойған башқа суаллиримиз вақтинчә җавабсиз қалди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.