Ваң лечүәнниң тәхттин чүшмәслики вә җиддий һаләттики уйғур вәзийити

"5 - Июл" үрүмчи вәқәсидин кейин, пуқраларниң хитай һөкүмити уйғур аптоном райониға бәлгилигән партком секретари ваң лечүәнгә болған наразилиқи күчийип, ваң лечүәнни тәхттин чүшүрүветиш һәққидики тәләпләр күчийиватқан болсиму, әмма хитай һөкүмити ваң лечүән һәққидә техичә бир қарар алмиған.
Мухбиримиз миһрибан
2009-11-03
Share
Wang-Lechuan-Nur-Bekri-Picharlashmaq-305 Ваң лечуән вә нурбәкриниң пичирлишиватқан көрүнүши.
www.nytimes.com Дин елинди. Сүрәт, Ciaro Cortes iv / Reuters ниң.

Америка авази радио истансисиниң бүгүн 2 - ноябирдики хәвиридә, йеқиндин буян уйғур аптоном районидики йәрлик телевизор екранлирида ваң лечүән һәққидики хәвәрләр көпийиватқанлиқи, униң бир нәччә күнниң алдида ечилған уйғур аптоном райониниң партком йиғинида нөвәттики уйғур ели вәзийитидә, муқимлиқниң йәнила һәммини бесип чүшидиғанлиқини тәкитләп доклат бәргәнлики, уйғур аптоном райониниң рәиси нурбәкриниңму йиғинда барлиқ һөкүмәт кадирлирини ваң лечүәнниң бу қетимлиқ йиғинда бәргән доклатини өгинишкә чақирғанлиқиға қарита мулаһизә елип берилип, хитай мәркизи һөкүмитиниң ваң лечүән һәққидә һазирғичә қарар алмиғанлиқиниң сәвәби анализ қилинған.

Мақалидә, уйғур аптоном райони ахбарат мәркизи идарисиниң вақитлиқ мәсули ли җйәнниң, түнүгүн америка авази радио истансисиниң бейҗиңдики мухбири җаң нәнниң зияритини қобул қилғинида, ваң лечүәнниң йеқин арида уйғур аптоном районидин кәтмәйдиғанлиқини билдүрүп дегән сөзи нәқил кәлтүрүлгән.

"Һазирқи әһвалда, беринчидин уйғур аптоном райони партком секретари ваң лечүән китишкә унимайватиду. Мәркизи һөкүмәтму һазирчә униң хизмитини йөткәшни қарар қилмиди. Мәйли дөләт нуқтисидин болсун, яки аптоном районниң вәзийити нуқтисидин болсун,омумий вәзийәттин алғанда ваң секретар һазирчә кәтмәйду."

Мақалидә йәнә, уйғур аптоном районидики пуқраларниң ваң лечүәнгә болған наразилиқи һәққидики инкасларму берилгән. Америка авази радио истансиси мухбири җаң нәнниң зияритини қобул қилған бир туңган пуқраси, ваң лечүән башчилиқидики һөкүмәтниң шавгүәндә йүз бәргән вәқәдин кейин, мәсилини вақтида адил бир тәрәп қилмай, уйғурларниң ғәзипини қозғап, 5 - июл үрүмчи вәқәсиниң келип чиқишиға сәвәбкар болғанлиқини, вәзийәтниң һазирқидәк қатмал һаләткә чүшүп қелишида ваң лечүәнниң асаслиқ мәсулийити барлиқини билдүргән. Үрүмчи шәһиридики бир хитай пуқраси мундақ дегән.

"Шинҗаңдики һәр милләт хәлқи ваң лечүәнни тиллимақта. Уйғурларму, хитайларму уни тиллайду. Уйғур аптоном райониниң байлиқ мәнбәлири шунчә мол туруқлуқ, бу йәрдики пуқралар намратлиқ ичидә яшаватиду."

Һазир тәйвәндә хитай тили өгиниватқан, әркин язғучи паул мозурму өзиниң уйғурлар һәққидә язған,"мүшкүлатта қалған земинға саяһәт" намлиқ мақалисидә, уйғур елидә йүз бериватқан бу бир қатар вәқәләр һәққидә өз қаришини оттуриға қоюп," бу районда учурниң қамал қилиниши билән, өсәк сөзләр көпийип, һәммә йәрни әнсизлик қаплимақта. Үрүмчидә яман нами пур кәткән, шәпқәтсиз йәрлик һөкүмран, уйғур аптоном райониниң секретари ваң лечүәнниң техичә җазаға тартилмаслиқи, узун йиллардин буян түрлүк бастурушлар сәвәбидин кәскинлишип кәткән шинҗаң вәзийитини әң яман һаләткә кәлтүрүп қоймақта" дегән иди.

Хоңкоңда чиқидиған, "йонулуш" журнилиниң баш муһәррири җаң вейго әпәнди, бүгүн истансимиз уйғур бөлүминиң зияритини қобул қилғинида, хәлқниң ваң лечүәнгә болған наразилиқи шунчә күчлүк болсиму, әмма хитай һөкүмитиниң ваң лечүәнгә қарита техичә бир қарар алмаслиқиға нисбәтән өз қаришини ипадиләп мундақ деди.

" Ваң лечүәнни, хитай һөкүмитиниң йәрлик уйғур қатарлиқ милләтләр үстидин йүргүзүватқан, бир партийилик мустәбит түзүми астидики бастуруш сияситиниң уйғур аптоном районидики иҗрачиси дейишкә болиду. Шуңа у бу йәрдики пуқралар арисида мустәбит һөкүмранлиқниң символиға айланған, хәлқ хитай компартийисигә болған наразилиқини ваң лечүән һөкүмранлиқиға болған наразилиқ арқилиқ ипадилимәктә. Һазир хәлқ арисида ваң лечүәнниң тәхттин чүшүшини тәләп қилған садаларниң күчийиши мана мушу сәвәбтин болуватиду. Хәлқ һазир бу хил мустәбит тузумни өзгәртишни ваң лечүәнни тәхттин чүшүрүшни тәләп қилиш арқилиқ ипадиләватиду."

Җаң вейго әпәнди, хитай мәркизи һөкүмитиниң ваң лечуәнни йәнила өз орнида қалдуруватқанлиқиниң сәвәби һәққидә, өз қаришини мундақ ипадилиди.

" Хитай мәркизи һөкүмитиниң бу йилларда йүргүзүватқан сиясити әмәлийәттә, мустәбитлик түзүми астидики ' муқимлиқ һәммини бесип чүшиду' дәйдиған қаттиқ бастуруш сиясити болғини учун,униң үстигә шинҗаңда бу җайниң барлиқ байлиқлирини өз алдиға егиливелип, йәрлик хақанға айлинивалған ваң лечүән билән һазирқи мәркизи һөкүмәттики һөкүмранларниң ортақ мәнпәәт четишлиқи болғини үчүн, өмүчүк тори шәклидә бир - биригә чәмбәрчас бағлинип кәткән компартийә һөкүмранлири арисидики мәнпәәт нуқтисидин, мәркизи һөкүмәт һазирчә ваң лечүәндин ибарәт бу йәрлик хақанни уйғур аптоном районидин йөткимәслики мумкин. Әгәр хитай мәркизи һөкүмити демократик идийини яқлайдиған, хәлқпәрвәр һакимийәт болған болса, мушундақ кәскин вәзийәттә ваң лечуәнни әмилидин еливетиш арқилиқ вәзийәтни юмшатқан болатти, әмма һазир хитай һөкүмити бу районда өз хаталиқини тонуп, мәсилини сәмимийлик билән һәл қилишниң орниға, учурни қамал қилип, ички җәһәттин қаттиқ бастуруш сияситини қоллинип вәзийәтни техиму қатмал һаләткә кәлтүрүп қоюватиду."

Җаң вейго әпәнди йәнә хитайниң уйғур аптоном райониға қаратқан бу хил қамал қилип, қаттиқ бастуруш сиясити өзгәрмисә, ваң лечүән өз тәхтидә давамлиқ туривәрсә, бундин кейин вәзийәтниң техиму қатмаллишидиғанлиқи һәққидә тохтилип мундақ деди.

" Хитай һөкүмитиниң '5 - июл вәқәси' дин кейин, сирт билән болған алақини үзүветиши, ички җәһәттин қамал қилип бастуруш сиясити қоллиниши, 5 - июл вәқәсигә четишлиқ дәп қариған кишиләрни өзи бәлгилигән қанунғиму хилап һалда, муддәтсиз қамақ җазасиға, һәтта өлүмгә һөкүм қилиши, ваң лечүәнниң өз орнида йәнила турувериши қатарлиқларниң кәлгүсидә қандақ яман ақивәтләрни елип келидиғанлиқи һәққидә кесип бир немә дейәлмисәкму, әмма бундақ китивәрсә, наразилиқ күчийип техиму чоң вәқәләрниң чиқиши муқәррәр."

Америкидики уйғур зиялийси елшат әпәнди, хитай һөкүмитиниң ваң лечуәнни йөткимәсликидики сәвәб һәққидә тохтилип, өз қаришини оттуриға қойди.

Илшат әпәнди, әмәлийәттә ваң лечуәнни йөткәш биләнла мәсилә һәл болмайдиғанлиқи, хитай һөкүмитиниң һазирқи түзүлмиси өзгәрмисә, уйғур хәлқиниң әһвалида яхшилиниш болмайдиғанлиқи һәққидә тохталди.

Илшат әпәнди зияритимиз ахирида, хитай һөкүмитиниң хәлқниң шунчә қаттиқ наразилиқиға қаримастин ваң лечүәнни, йәнила өз орнида қоюшиниң бундин кейинки ақивити һәққидә өз қарашлирини оттуриға қойди.

Қәдирлик оқурмән достлар, ваң лечүән пәқәт уйғур елидила хәлқниң наразилиқини қозғап, қатил дәп қарилип хәлқ тәрипидин җазалаш тәләп қилиниватқан шәхс болмастин, бәлки чәтәлләрдики уйғур тәшкилатлири һәм хитай кишилик һоқуқ демократлири тәрипидин әйиблиниватқан шәхс болуп, кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатлири тәрипидин тәнқидлинип келиниватқан иди, һәтта бу йил 5 - айда испанийә соти тәрипидин хитайдики " инсанийәткә қарита җинайәт өткүзгән қатиллар" дәп әйиблинип, тутуш буйруқи чиқирилған 8 адәмниң бири иди.

Пикирләр (3)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Anonymous says:
Nov 04, 2009 04:25 AM

Ваң ниң олики чиқиду .

Anonymous says:
Nov 04, 2009 09:48 AM

Тарих көп чағларда тәкрарлиниду дәйдикән ,һазирқи ваң лечүән әйни чағдики шиң шисәйгә түрлүк җәһәтләрдин бәкла охшап қеливатиду ,мән хитайниң шәрқи түркистандики мустәмликә һакимийитиниң мушу җаллатниң дәвридә ﯪхирлишишини үмид қилимән һәм чоңқур ишинимән ﯪллаһ шу күнләргә нисип қилғай

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт