Шәпқәтсиз намратлиқ, вәйран қилиниватқан уйғур мәдәнийити

“җуңго яшлар гезити” дә елан қилинған “дөләт дәриҗилик намрат наһийидики мәдәнийәт оғрилириниң әсәбийлики” намлиқ узун мақалидә, чира наһийиси дамико районидики мәдәний мирасларниң оғрилиниши вә еғир дәриҗидә бузғунчилиққа учраш әһвали баян қилинған.
Ихтияри мухбиримиз әкрәм
2011.12.23
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Шинхуа агентлиқи 21 - декабир көчүрүп елан қилған бу мақалидә, дунхуаңдики мәдәний мирасларға охшашла юқири қиммәткә игә болған, дуняви мәдәний мираслар сәвийисидики бу қиммәтлик ялдамиларниң нәқәдәр шәпқәтсизләрчә вәйран қилиниватқанлиқи, нәқәдәр инсапсизларчә оғрилинип кетиливатқанлиқи әмәлий пакитлири билән көрситилгән.

Шинхуа агентлиқи тәрипидин 26 - ноябир елан қилинған “өлүк деңиздики мәдәний мирасни қоғдиғучилар” намлиқ зиярәт хатирисидә, хотән вилайитиниң чира наһийисигә қарашлиқ дамико йезисидики тарихи аз дегәндә миң йилдин ашидиған қәдимқи будда ибадәтханисини үч уйғур йигитиниң қоғдаватқанлиқи баян қилинған иди. Бу ибадәтхана әтрапидики көлими 100 квадират клометирлиқ даиригә йейилған миллий мәдәнийәт хәзиниси бүгүн мәдәнийәт оғрилириниң байлиқ мәнбәсигә айлинипла қалмай, мәдәнийәт вәйранчилиқи сәһнисигиму айлинип қалған. Чира наһийисидин 30 километир йирақлиққа җайлашқан бу мәдәнийәт харабиликини қоғдашқа наһийиниң аҗратқан пули йилиға аран 5 миң йүән болған. Шинхуа тори йәнә 14 - ноябирдики “җуңго сақчи тәрәп оғрилиқчә мәдәний мирасларни қезиш чоң әнзисини паш қилип, ғәрбий диярниң 3600 парчидин артуқ қиммәтлик мәдәний мираслирини қайтуруп кәлди” намлиқ хәвиридин, уйғур вәтининиң мәдәний мираслириниң оғри - қарақчиларниң булаң - талаң мәйданиға айланғанлиқи ашкариланған иди.

яврупада яшаватқан уйғур зиялийси әркинай ханимниң билдүрүшичә, хитай һөкүмити тәрипидин бир яқтин қәшқәр қәдимий шәһиригә охшаш миллий мираслар мәқсәтлик вәйран қилиниватқан, қанчә миң йиллиқ тарихқа игә мәдрис, ханиқалар көйдүрүлүп, чеқип ташлиниватқан, йәнә бир тәрәптин уйғурларниң тили, мәдәнийити, миллий кимликә аит хаслиқлири чәклимигә учраватқан бүгүнки күндә, уйғурларниң ата - бовилиридин қалған тәвәрүк мираслириниңму булаң - талаңға учриши, уйғур вәтинидә тарихта көрүлмигән бир мәдәнийәт қирғинчилиқиниң давам қиливатқанлиқини испатлап турмақта.

“дөләт дәриҗилик намрат наһийидики мәдәнийәт оғрилириниң әсәбийлики” намлиқ мақалә шундақ башланған:

- Тәклимакан қумлуқиниң җәнубий етикидики чира наһийисигә тәвә дамико йезиси райониниң қум барханлири астиға қанчилик қиммәтлик гөһәрләрниң йошурунуп ятқанлиқини һечким билмәйду. Архиолог ву шинхуа бу йәргә келип, бәш минут ичидила бирмунчә қәдимий сапал буюмлар вә там рәсимлириниң чечилип ятқан парчилирини көрди. Уларниң тәгликигә гүл нәқишлири оюлған, қуш сүрәтлири чекилгән, будда сималири сизилған иди. Буларниң һәммиси мәдәнийәт оғрилири тәрипидин қопал үскүниләрдә қезилип, бузулуп кәткәндин кейин қумлуққа ташливетилгән қиммәтлик байлиқлар иди. Төт әтрапқа бақсиңиз, һәммила йәрдә чечилип ятқан асарә - әтиқиләр парчилирини, қалаймиқан қезилған қәбриләрни, ялиғачлинип қалған мәдәний мираслар мәнбәлирини көрисиз. Көз йәткүсиз бу қәдәмий байлиқлар земини пүтүнләй вәйран қиливетилгән.

Мақалидә йезилишичә, хитай архиологи ву шинхуа бу райондин узунлуқи 6 метир, кәңлики 1.5 Метирлиқ наһайити гүзәл бир там рәсиминиң парчиливетилгән қияпитини көрүп “бу, инсанийәт үчүн интайин зор әпсуслинарлиқ иш. Җуңго мәдәнийәт тарихидики әң еғир қәлб яриси” дегән. У йәнә дамико йезисидики бу қәдимий мирасларниң дунхуаңдики қәдимий мираслар билән охшаш тарихқа игә икәнликини, бу йәрдики мәдәнийәт вәйранчилиқиниң мәңгү орнини толдурувалғили болмайдиғанлиқини ейтқан. У сөзидә, дуня дәриҗилик қоғдилишқа тегишлик бу қиммәтлик мәдәний мирасларни асраш ишиниң дөләт дәриҗилик әң намрат бир наһийиниң қолиға қалғанлиқи, бу наһийиниң йилда аран 5 миң йүән сәрп қилишқа қурбити йетиватқанлиқини тилға елип әпсусланған.

20 - Әсирниң башлирида ғәрб екиспидитсийичилири тәрипидин бу райондин елип кетилгән асарә - әтиқиләр, һазир бүйүк биританийә музийида әтиварлиқ тарихи буюм сүпитидә сақланмақта. Стәйин бу җайға илгири - кейин төт қетим кәлгән вә миңларчә там рәсимлири, тарша пүтүкләр, китаблар, сапал буюмларни елип кәткән. Бу тарихи мираслар һазирға қәдәр ғәрбликләрниң көзлирини қамаштуруп турмақта. Һалбуки, бу шанлиқ мәдәнийәт намайәндилири бүгүн хитай һөкүмитиниң етибариға еришәлмәй, уйғур аптоном райониниң ярдимини қолға кәлтүрәлмәй, чира наһийисиниң иқтисадий қурбити йәтмәй, булаңчиларниң қолида ханивәйран болмақта. Хитай һөкүмитиниң я чәтәл екиспидитсийичилириниң қезишиға йол қоймай, яки йәрлик даириләрниң қезишини маддий җәһәттин қоллимай бу тарихи изларниң өчүп кетишигә изчил сүкүт қилиши кишиләрни ойға салмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт