Xitay bash ministiri wén jyabaw nyuyorkta (2)

Wén jyabaw b d t da qilghan sözide, xitayning dunyagha xoja bolush xiyali yoqluqini, eger igilik hoquqi we zémin pütünlüki dexli terüzge uchrimisila, dunya bilen ep ötidighanliqini bildürdi.
Muxbirimiz shöhret hoshur
2008.09.25
merkel-beijing-win-305.jpg Mérkél xanim béyjingni ziyaret qilghanda win jyabaw bilen birge.
AFP Photo

Yighindin kéyin, chet'eldiki xitay axbaratchiliri bilen söhbet ötküzgen wén jyabaw, siyasi tüzülme islahatini, xitaydiki parixorluqqa xatime bérishning birdin ‏ - bir yoli dep körsetti.

Wén jyabaw b d t da qilghan sözide, xitayning nöwettiki tereqqiyatini ténch tereqqiyat dep sherhilidi we dunyadiki héchbir döletke tehdit élip kelmeydighanliqini eskertti. U sözide xitayning nöwettiki herbiy tereqqiyatini, xitayning igilik hoquq we zémin pütünlükini qoghdashni meqset qilghan mudapi'e xaraktérlik tereqqiyat dep körsetti we xitayning kéngeymichilik ghayisi yoqluqini tekitlidi. U sözide yene, her qaysi döletlerning öz shara'itigha asasen tallighan siyasiy tüzülmisige hörmet qilidighanliqini we bashqilardinmu shuni kütidighanliqini bildürdi.

Wén jyabawning bu sözliri amérika bashchiliqidiki démokratik ellerning xitaydin kütüwatqanlirigha zit kelmekte. Gherb elliri xitayni siyasiy tüzülme islahati élip bérishqa, démokratik saylamni yolgha qoyushqa, axbarat erkinlikini qoyuwétishke chaqirip kelmekte. Bu chaqiriqlar xitayning igilik hoquq we zémin pütünlüki endishisi bilen ret qilinip kelmekte.

Wén jyabawning sözliri xitayning bundin kéyinki ichki we tashqi siyasitide körünerlik özgirish bolmaydighanliqidin bisharet bermekte. Emma wén jyabawning xitay axbaratchiliri bilen ötküzgen söhbiti yene bashqiche. U muxbirlar bilen söhbitide süt parashuk mesilisi üstide toxtilip, mesilining yiltizini chiriklik dep körsetti, chiriklikni tügitishning charisini bolsa, siyasiy tüzülme islahati dep körsetti.

Chiriklik mesilisi, xitayning 17 ‏ - qurultiyidimu xitaydiki eng chong mesile dep tilgha élin'ghan, emma konkrét hel qilish charisi heqqide toxtalmighan idi. Wén jyabaw söhbet jeryanida yene, hökümetning xizmetlirini hökümet özi emes, xelq bahalishi kéreklikini, axbarat sahesining hökümetni nazaret qilish kéreklikini, adaletlik bir jem'iyet shekillinishi üchün ediliye organlirining musteqil bolushi kéreklikini bayan qildi. U söz arisida yene, özining her waqit intérnéttiki qarshi pikirlerni oqup turidighanliqini, bu pikirlerning kim teripidin yézilishidin qet'iynezer jem'iyettiki bir ré'alliqning, melum bir ehwalning inkasi ikenlikini, tenqidiy pikirlerge hörmet qilinishi kéreklikini bildürdi.

Wén jyabawning bu sözliri, öktichi pikirlerni döletni aghdurushqa urunush, muqimliqni buzush we dölet mexpiyetlikini ashkarilash dep jazalap kéliwatqan xitay hökümitining siyaset we ijra'atliri bilen qarshi qutupta turmaqta. Wén jyabawning bu sözliri arqiliq xitayning buningdin kéyinki siyasiy tüzülme yönilishidin bisharet bériwatqanliqi we yaki peqet söhbetdashlirining mayilliqini qazinishqa tirishqanliqi éniq emes. Söhbet jeryanida xongkongdiki sumrugh téléwiziyisining muxbiri, xitay hökümitining muhajirettiki xitay axbaratchliridin némilerni kütidighanliqini soridi؛ wén jyabaw: "mesililerde köz qarashlirimiz perqliq bolushi mumkin, emma hemmimiz 5 ming yilliq bir medeniyetning warisliri, biz silerning junggu bilen tashqi dunya arisida köwrüklük rol oynishinglarni ümid qilimiz dep jawab bergen.

Wén jyabaw süt parashuki mesilisni amérika muxbirliri bilen körüshkende tijaretchilerdiki exlaqsizliqqa, xitay muxbirliri bilen körüshkende bolsa tüzülmidiki ajizliqqa baghlap chüshendürdi, tünügün b d t diki sözide xitayning tüzülmisini mudapi'e qildi.

Wén jyabaw ziyariti jeryanida Uyghur we tibet mesilisi heqqide toxtalmidi, emma b d t yighinida zémin pütünlüki mesilisini alahide tekitlishi, uning sherqi türkistan we tibet mesilisini estin chiqarmighanliqini körsetmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.