Вукәндики топилаңниң шоари хитай һакимийитигә қарши тәрәпкә буралди

Вукәндики қаршилиқниң шоари өзгәрди. 1989-Йилидики тйәнәнмин вәқәсидин кейин, тунҗи қетим хитайни сиясий түзүлмини өзгәртишкә чақирған намайишқа айланди.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2011.12.20
wuken-namayish-xitayda-305.jpg Вукәндики намайишидин көрүнүш. 2011-Йили 14-декабир.
AFP

Гуаңдуң өлкиси вукән кәнтидики топилаңниң давамлишиватқиниға бир һәптидин ашти. Район хитай қораллиқ қисимлири тәрипидин пүтүнләй қамал қилинған. Интернет, телефон алақилири үзүветилгәндин сирт, ток вә су мәнбәси үзүветилгән. Хәлқниң ашлиқ тәминатиму азлиған. Намайишчилар ахирқи дәқиқиләргичә бәрдашлиқ беридиғанлиқини җакарлиған. Франсийә ахбарат агентлиқи вә германийә долқунлири радиосиниң бирқанчә күндин бери елан қиливатқан хәвәрлиригә қариғанда, намайишқа қатнишиватқанларниң сани 10 миң кишидин ашқан. Хәлқ калтәк-тоқмақлар билән қораллинип, сақчи-әскәрләрниң бастурушлириға тақабил турмақта.

Вукәндики топилаң йәр мәсилиси түпәйлидин келип чиққан болсиму, намайишчиларниң йетәкчиси шө җинбав алдинқи күнлири сақчилар тәрипидин түрмидә қийнап өлтүрүлгәндин кейин, намайишчиларниң ғәзипи йәнә бир балдақ өрлигән. Өлгүчиниң бойнидики боғулған из, бәдинидики җараһәтләр униң қийнап өлтүрүлгәнликини испатлиған. Намайишниң характери әмди бирдинла өзгирип, хитай һөкүмитини сиясий түзүлмини өзгәртишкә дәвәт қилидиған, адаләт тәләп қилидиған һәрикәткә айланған. 1989-Йилидин буян хитайда нурғун вәқәләр йүз бәргән болсиму, ашкара һалда хитайниң сиясий түзүлмисини ислаһ қилиш мәсилиси кәскин оттуриға қоюлуп бақмиған. Франкфорт муназирә гезити 15-декабир мақалә елан қилип, “вукәндики топилаң земин зораванлиқи вә черикликкә қарши көтүрүлгән болсиму, бүгүн у тәрәққий қилип пүтүн мәмликәттә демократийә тәләп қилидиған һәм мустәбит түзүмниң ахирлишишини үмид қилидиған илғар һәрикәт айланди, бу 1989-йилидин буянқи тунҗи қетимлиқ иш” деди.

Германийә долқунлири радиоси 16-өктәбир күни елан қилған “вукәндики қаршилиқ немини испатлайду?” намлиқ хәвиридә бу соалға җаваб берип, бу йәрлик қаршилиқниң пүтүн хәлқниң зораван һакимийәткә болған наразилиқиниң қайси дәриҗигә йәткәнликини ипадиләйдиғанлиқини тилға алған. Вукән вәқәси тоғрисидики хәвәрләр хитай тор бәтлиридә бирдәк чәкләнгән. Хитай хәлқи сирттин кириватқан хәвәрләрдинла болуватқан һадисиләр тоғрисида мәлуматқа еришип кәлмәктә. Франсийә ахбарат агентлиқиниң хәвиригә қариғанда, һазир вукән шәһиридә әнглийидә нәшрдин чиқидиған “күндилик телеграф хәвири” гезитиниң мухбири малколм моорә исимлик әнглийилик бир мухбир яшимақта. Бу киши вукәндә вәқә йүз беришкә башлиғандила бу районға киривалған болуп, униңдин кейин нәқ мәйданға киришкә урунған чәтәл мухбирлири сезилип қелип, сақчилар тәрипидин мәҗбурий шинҗинға қайтуруветилгән. Мухбир моорәниң камераға алғучи шерикиму районға кирәлмигән. Германийилик мухбирларму тутувелинип, райондин һәйдәп чиқирилған. Моорә әпәнди һазир вукәндики вәқәни нәқ мәйдандин сиртқа ашкарилаватқан бирдин-бир мухбир болуп қалған.

“вукәндики қаршилиқ немини испатлайду?” намлиқ хәвәрдә баян қилинишичә, өткән бир йил ичидә хитайда 180миң қетим аммиви қаршилиқ һәрикәтлири йүз бәргән. Бу һәрикәтләрниң оттуриға чиқишиға йәр-земинни зораванлиқ билән игиливелиш, һөкүмәт хадимлириниң чериклики, бай-кәмбәғәлләр оттурисидики пәрқниң барғансери зорийип бериши, мал баһасиниң өрлиши, муһит булғиниш һадисилири сәвәб болған. Бирақ, бу пүтүн қаршилиқлар хитай һөкүмити тәрипидин бирдәк бастурулған. Хәлқниң һәқ-һоқуқлири үчүн елип бериватқан күрәшлири изчил мәғлуп болған. Хитайда әрәб баһариға охшаш ортақ бир шоар астида пүтүн мәмликәткә йейилған аммиви һәрикәт долқуни һасил болмиған. Шәнвей шәһәрлик парткомниң секретари зең йәншюң алдинқи күни “әгәр бу вәқәгә чәтәл күчлири арилашмиған болса, вәқәни аллибурун бесиқтуруп болаттуқ” дегән.

Австрийә ахбарат гезити 15-декабир елан қилған мақалисидә вәқә тоғрисидики учурларниң йүксәк дәриҗидә қамал қилиниши сәвәблик, бу вәқәниң мәмликәт көләмлик вәқәгә айлиниш еһтимали йоқлуқини илгири сүргән. Йәнә бир ғәрб көзәткүчиси либертал әпәнди “бу хилдики вәқәләр ахирқи һесабта хитай һөкүмитини қәбригә узитилған болсиму, әмма вукәндики вәқәниң кеңийиш еһтимали төвән” дәп қариған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.