Хитай өктичииси харрий ву вашингтонда лавгәй музейи ачти

Америкидики мәшһур хитай өктичи затлириниң бири, лавгәй тәтқиқат фонди җәмийитиниң мәсули харрий ву америкиниң вашингтон шәһиридә лавгәй музейи қуруп, чаршәнбә күни ечилиш мурасими өткүзгән.
Мухбиримиз әркин
2008-11-14
Share
Wu-xongda-ependi-lawgey-305.jpg Америкидики "җуңго лавгәй фонди җәмийити" ниң мәсули харрий ву йаки ву хоңда әпәнди музей ечилиш мурасимида.
RFA Photo

Харрий хитайниң уйғур илидики шинҗаң ишләпчиқириш - қурулуш биңтүәни вә әмгәк билән өзгәртиш лагирини тәкшүргән вә бу саһәдә тәтқиқат елип барған хитай өктичилириниң биридур. Мухбиримиз әркин лавгәй музийиниң ечилиш мунасивити билән харрий вуни зиярәт қилип, биңтүән вә уйғур илидики әмгәк билән өзгәртиш лагирлири һәққидә сөзләшти.

Америкидики "җуңго лавгәй фонди җәмийити" ниң мәсули харрий ву яки ву хоңда исимлик бу шәхс уйғурларға тонуш исимларниң бири. Униң уйғурлар билән болған тонушлуқи 1990 ‏- йилларниң башлирида харрий вуниң "шинҗаң ишләпчиқириш - қурулуш биңтүәни" гә қизиқиши билән башлиниду. Униң бир қетим уйғур елиниң қорғас чегра еғизида хитай дөләт бихәтәрлик оргининиң тутқун қилишиға учрап, чегридин қоғлап чиқирилған кәчүрмиши бар. Харрий вуниң шу қетимда уйғур елигә келиштики пилани "шинҗаң ишләпчиқириш ‏- қурулуш биңтүәни" вә райондики әмгәк лагирлирини тәкшүрүш иди.

1980 ‏- Йилларда америкиға келип олтурақлашқан харрий вуниң тәтқиқат обекти асаслиқи хитайниң лавгәй түзүми вә шинҗаң ишләпчиқириш қурулуш биңтүәнидур. У 1990 ‏- йилларда хитай һөкүмитиниң дуня банкиси уйғур илидики йәрлик йеза игилик ишлириға бәргән қәрз пулни биңтүәнгә хәҗливалғанлиқини байқап, америка дөләт мәҗлисиниң бу мәсилә үстидә испат бериш йиғини чақиришиға түрткә болған иди. Бу қетим харрий ву вашингтонда хитайниң лавгәй сестимиси, әмгәк лагирлиридики кишилик һоқуқи дәпсәндичилики асаси тема қилинған " лавгәй музейи" ачқан. Музейниң ечилиш мурасими чаршәнбә күни өткүзүлгән иди.

Мухбиримиз пәйшәнбә күни вашингтонниң ғәрбий шимали районидики 3 қәвәтлик кичик бир бинаниң 1 ‏- қәвитидики "лавгәй музейи"ни зиярәт қилип, харрий ву билән параңлишиш пурситигә игә болди. Париңимизниң асаси темиси музей, әмгәк билән өзгәртиш түзүми, уйғур илидики әмгәк лагирлириниң әһвали вә биңтүән һәққидики мәсилиләр иди.

Харрий билән болған учришишимизда оттуриға қойған 1 ‏- суалимиз "уйғур или түрмә вә әмгәк билән өзгәртиш лагири әң көп җай, лекин музейға немә үчүн уйғур илидики әмгәк лагири вә түрмиләргә даир рәсим вә маддилар буюмлар қоюлмиди дегән болди. Харрий ву бу суалимизға уйғурларниң өзидин үмидсизләнмәсликини, чүнки уйғурларниң әмгәк лагири, түрмә вә биңтүән үстидә издәнмәйдиғанлиқини, өзидә уйғурларға даир нурғун материяллар барлиқини, лекин музейға қоймаслиқидики сәвәби қоюшни халимиғанлиқи әмәсликини билдүрди. У мундақ дәйду": мениң силәрни үмидсизләндүргәнликимни ейтмай силәрниң мени үмидсиләндүргәнликиңларни ейтай. Мән түнүгүн рабийә ханим билән сөзләштим. Мән рабийә ханим билән нурғун қетим сөһбәт елип бардим. Һәр қетим шинҗаңда 2 мәсилә барлиқини, буни чоқум һәл қилиш керәкликини ейтип келиватимән. Буниң бири, биңтүән, йәнә бири ядро бомбиси. Җуңго ядро синиқини тохтатти, лекин улар ядро синиқини қандақ елип барған? силәрдики җигәр кесили, холира дегәнләр немә ? уйғурлар буниң үстидә издәнмиди? шинҗаң биңтүәни үстидә издәнмиди. Мән мюнхен, алмата вә истанбулларға бардим. Уйғурларни зиярәт қилдим. Мәндә шинҗаңға аит нурғун материяллар бар иди".

Харрий вуниң лавгәй музийиға қоюлған материяллар асаслиқи мәһбусларниң рәсими, түрмә, әмгәк лагирлириниң хәритә вә рәсими, мәһбусларниң кийим - кечики, мәһбуслар қолланған буюмлар қатарлиқларни өз ичигә алған. Музейда уйғурға аит пәқәт иккила рәсим бар иди. Буниң бири, дуня уйғур қурултийиниң рәиси рабийә қадир ханим, йәнә бир хитай түрмисидики тарихшунас тохти музатниң рәсими иди. Харрий ву мухбиримизниң " уйғурларға даир нурғун материяллар бар дәйсиз, лекин бу материялларни музейға қоймапсиз, буниң сәвәбини чүшәндүрүп бақамсиз ? " дегән суалиға мундақ дәп җаваб бәрди: "мән раст қоймидим, бу материялларни музейға қоймаслиқим, қоюшни халимиғанлиқим үчүн әмәс .... Бу ишларни чүшәндүрмәк наһайити қийин. Лекин мән бу материялларни чоқум бир күни көргәзмигә қойимән."

Логәй музейи америка Yahoo интернет ширкити тәсис қилған кишилик һоқуқ фондиниң иқтисади ярдими билән қурулған болуп, харрий ву музейға қоюлған материялларниң ялғуз хитай логәй сестимисиниң қурулмиси вә тарихиға аит буюмлар билән чәкләнмәйдиғанлиқини, музейға йәнә хитай түрмисидә ятқан вә йетиватқан сияси вә виҗдан мәһбуслириниң шәхси кәчүрмишигә аиـт материяллар қоюлғанлиқини билдүрди.

Yahoo Интернет ширкити илгири хитай тор бекәтлиридә бейҗиң һөкүмитигә қарши мақалә вә обзор язидиған хитай өктичилириниң шәхси учурини хитай сақчи даирилиригә тапшуруп берип, хитай шаири ши тавға охшаш өктичи затларниң қолға елинишиға сәвәб болуш билән әйибләнгән иди. Мәзкур ширкәт йеқинда кишилик һоқуқ фонди тәсис қилип, торға чиққучиларниң шәхси учурини қоғдайдиғанлиқини, пикир әркинлики чәклинидиған дөләтләр билән һәмкарлашмайдиғанлиқини билдүргән.

Харрий ву логәй музейидики сөһбитимиздә йәнә, хитайниң әмгәк билән өзгәртиш түзүми һәққидики қарашлирини баян қилди. У мундақ дәйду": әмгәк билән өзгәртиш истибдат һакимийәтниң әң негизлик вастиси вә қоралидур. Советләр иттипақида гулаглар бар иди, җуңгода әмгәк билән өзгәртиш лагири бар. Логәй әркинлик вә демократийә билән тәң мәвҗүт болуп туралмайду. Әгәр сиз әркин демократик дөләт болсиңиз, сиздә логәй түзүми болмайду. Логәй түзүми бар болса сизниң әркин, демократик дөләт әмәсликиңиз чоқум. Компартийә логәйсиз мәвҗүт болуп туралмайду.....Мән уйғурларни учратсам даим кишилик һоқуқни сөзләйсиләр, лекин уйғур илидики логәй түзүмини нимишқа сөзлимәйсиләр, дәп сораймән."

Харрий ву йәнә, мухбиримизниң уйғур илидики әмгәк билән өзгәртиш лагири билән ичкиридики әмгәк билән өзгәртиш лагирлириниң пәрқи һәққидики суалиға җаваб бәрди. Уйғур илидики түрмә вә әмгәк лагирлириниң өзигә хас алаһидилики барлиқини тәкитлигән харрий ву, " уйғур илидики әмгәк билән өзгәртиш лагирлириниң бир алаһидилики бар. Бу алаһидилик шинҗаң районида аптоном район вә өлкилик түрмиләр болупла қалмай, йәнә бир түрмә бар, у болсиму биңтүән. Мәсилән, шинҗаң 1 ‏- түрмә, 3 ‏- түрмә дегәнләр өлкилик түрмиләр. Биңтүәнниң өз алдиға түрмә сестимиси бар. Биңтүән аптоном районға беқинмайдиған мустәқил орган. Шинҗаңда башқиларға охшимайдиған икки сестима тәң мәвҗүт. Сиз бу мәсилиләрни сөзлимәй туруп башқа мәсилиләрни чүшәндүрәлмәйсиз. Бу негизлик бир мәсилә" дәп көрсәтти.

Харрий ву хитайниң һазирқи логәй түзүмидә мәвҗүт негизлик икки мәсилә мәвҗүт. Бири, логәй түзүми астида бир адәм мәйли у җинайи ишлар гумандари болсун вә яки сияси мәһбус болсун адиланә сотлинамду, дегән мәсилә. Йәнә бири, түрмә ичидә учрайдиған муамилә мәсилиси икәнликини, хитайниң логәй түзүми адәмләрниң идийисини өзгәртишни асас қилидиғанлиқини, бу нуқтида хитайниң логәй түзүми америкиниң түрмә сестимиси билән асман - земин пәрқлинидиғанлиқини билдүрди. "Шинҗаң ишләпчиқириш - қурулуш биңтүәни" ниң мәвҗүт болуп туруш қануний асаси йоқлуқини тәкитлигән харрий ву, биңтүәнниң вәзиписи уйғурларни чәкләш икәнликини әскәртти.

Харрий ву мундақ дәйду, "мән сизгә бир мисал елип берәй. Барен вәқәсини билисиз, барен вәқәсини бастуруш һәрикитидә ким ачқучлуқ рол ойниди ? биңтүән. Биңтүән пүтүн йолларни қамал қилди. Бастуруш, адәм тутуш ишлирини азадлиқ армийә елип барди. Лекин биңтүән болмиған болса уларниң ғәлибилик болуши мумкин әмәс иди. Мениң иним биңтуәндә яшайтти. Биңтүән дәсләп қурулғанда аталмиш нанқепиларни асас қилатти, йәни асасий қатлам компартийилик болмиған кишиләрни асас қилған иди. Мәқсәт немә иди? ичкиридики бу кишиләрни мәсилисини бир тәрәп қилиш, уларни чегра районға қоғливетиш иди. Улар хәнзулар билән уйғурларниң һәргиз бир йәргә кәлмәйдиғанлиқини, уйғурларда бирәр вәқә йүз бәрсә хәнзулар қарши туридиғанлиқини яхши биләтти. Мәйли бу хәнзулар компартийигә қарши аталмиш нанқепилар болсун, яки компартийиниң бастуруш нишани болсун, улар вақти кәлсә уйғурларни бастуридиған бир күч болалайтти..."

Логәй музийиниң ечилиш мурасими өткүзүлгән шу күни хитайниң вашингтондики баш әлчиханиси бу вәқәгә ипадә билдүрүп, америка һөкүмитиниң бу түрдики вәқәләргә диққәт қилиши керәкликини тәкитлигән. Лекин музейниң ечилғанлиқиға баһа бәрмигән. Әлчихана баянатчиси"җуңгониң бир қанун дөлити"икәнликини, мәсилиниң қанунлар билән бир тәрәп қилинидиғанлиқини билдүргән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт