Хәрий ву: тән җазаси коммунист реҗими вә түрмә билән чәмбәрчас бағланған

Хәрий ву, хитайда қийин-қистаққа елиш вә тән җазаси беришниң һелиһәм мәвҗут икәнликни, болупму уйғур қатарлиқ милләтләрниң техиму еғир бесимға дуч келидиғанлиқини көрсәтти.
Мухбиримиз җүмә
2011.06.28
xeriy-wu-305.jpg Америкидики лавгәй фонди җәмийитиниң қурғучиси хәрий ву. 2011-Йили 26-июн.
RFA

26-Июн б д т ниң “тән җазасиға қарши туруш келишимнамиси” имзаланған күн. Хитай мәзкур келишимнамигә имза қойған вә буни қанун қилип бекиткән дөләт болсиму, америкидики лавгәй фонди җәмийитиниң қурғучиси хәрий ву хитайда қийин-қистаққа елиш вә тән җазаси беришниң һелиһәм мәвҗут икәнликни, болупму уйғур қатарлиқ милләтләрниң техиму еғир бесимға дуч келидиғанлиқини көрсәтти.

Хитай 1995-йили “тән җазасиға қарши келишимнамиси” гә имза қойған

Хитай түрмилиридики тән җазаси вә қейин-қистақ мәсилиси узундин бери дуня җамаәтчилики диққәт қилип келиватқан мәсилиләрниң бири иди. 2005-Йили бирләшкән дөләтләр тәшкилати тәйинлигән алаһидә мутәхәссиси манфред новакму хитай түрмилирини тәкшүрүп қайтқандин кейинки доклатида хитайда қейин-қистақ вә тән җазасиниң кәң учрайдиғанлиқини көрсәткән.

amerikidiki-lawgey-fondi-jemiyiti-muzemi-385.jpg
Америкидики лавгәй фонди җәмийитиниң музейи. 2011-Йили 26-июн.
RFA

Хитай даирилири 2008-йил ноябирдиму бирләшкән дөләтләр тәшкилати тән җазасиға аит доклат тәйярлашқа тәйинлигән алаһидә хадимларниң қаттиқ соаллириға дуч кәлгән. Әйни чағда хитай даирилири түрмиләрдики қейин-қистақ вә соал-сорақ һәққидә тәминлигән материялларниң интайин аз икәнликидин биарам болған тәкшүргүчи хадим фелиси геир хитайниң “дөләт бихәтәрлики қануни” ни баһанә қилип бу хилдики санлиқ мәлуматларни ашкарилашни халимайдиғанлиқини билдүргән.

Хитай 1995-йили б д т тәрипидин һазирланған “тән җазасиға қарши келишимнамиси” гә имза қойған вә шу йили тән җазаси бериш вә қийин-қистаққа елишниң қанунсиз икәнликини җакарлиған иди. Шундақтиму хитайда тән җазасиниң йәнила кәң учрайдиғанлиқи илгири сүрүлмәктә.

Бу һәқтә тохталған “лавгәй фонди җәмийити” ниң қуруғучиси хәрий ву коммунист реҗими мәвҗутла болидикән қейин-қистақ вә тән җазасиниң мәңгү йоқалмайдиғанлиқини билдүрди.

Хәрий ву: улар қейин-қистаққа тайинип мәвҗут болуп туриду

Хәрий ву: қейин-қистақ вә тән җазаси коммунист реҗими вә түрмә билән чәмбәрчас бағланған. Улар қейин-қистаққа тайинип мәвҗут болуп туриду.
Хәрий ву хитайдики түрмә, қейин-қистақ, бир партийилик дөләт түзүми вә буларниң мунасивити һәққидә тохтилип, хитайниң һакимийәтни сақлап қелишта түрмигә тайинидиғанлиқини билдүрди.

Хәрий ву: сиз бир партийилик дөләт түзүмини сақлап қалимән дәйдикәнсиз әгәр бири сизгә чатақ тепип бәргән болса уни қандақ тәртипкә салисиз? бу бәк аддий. Түрмә. Йәни буларни тутуп мәҗбурий әмгәккә селиш вә мәҗбурий меңисини ююш керәк. Һазир хитайда аталмиш тәрәққиятлар барлиққа кәлди. Әмма, бир партийә түзүми йәнила мәвҗут. Уйғур вә тибәтләргә қаритилған бесим интайин еғир.

Хитай даирилири мунасивәтлик хәлқаралиқ органлар вә кишилик һоқуқ тәшкилатиниң түрмиләрдики тән җазаси вә қейин-қистаққа елиш хаһиши һәққидики әйибләшлиригә изчил учрайду.

Хәрий ву хитай қейин-қистаққа қарши туруш келишимнамисигә имза қойғиниға 20 йилға йеқин вақит откән болсиму, хитайдики түрмиләрдә қейин-қистаққа елиш вә тән җазаси беришниң һели һәм еғир икәнликини көрсәтти.

У мундақ деди: қейин-қистаққа елиш йәнила бәк еғир. Һәтта һазирқи күнләрдиму хитай мәхпий сақчилири кишилик һоқуқ паалийәтчилириниң арқисиға чүшивалидиған, уридиған, қейин қистаққа алидиған әһваллар мәвҗут. Бәк кәң учрайду. Улар сизниң кишилик һоқуқиңиз барму-йоқ, пәрвайиға алмайду. Шунчилик аддий.

Уйғурлар интернеттин пайдилинип “5-июл вәқәси” гә аит учурларни ашкарилашта актиплиқ қилалмиди

2009-Йилидики “5-июл вәқәси” йүз бәргинигә икки йил болди. Мәзкур вәқәни тинчитиш җәрянида хитайниң қораллиқ күч ишләткәнлики, уйғур тутқунларниң түрмиләрдә инсан қелипидин чиққан вәһшийликләргә учриғанлиқи илгири сүрүлгән.

Һалбуки, хитай даирилири бу һәқтики учурларни қаттиқ контрол қилған болғачқа хәлқаралиқ мәтбуатлар вә кишилик һоқуқ тәшкилатлири буни өз алдиға дәлиллийәлмигәнликини иди.

Бу һәқтә тохталған хәрий ву, бу һәқтики учурларни йәрлик уйғурларниң амалниң баричә ашкарилишиниң зөрүр икәнликини илгири сүрди.

У мундақ деди: 5-июлда түрмигә қамалған уйғурлар һәққидә бәзи учурларға игимиз. Әмма бу йәрдики мәсилә, уйғурлар интернеттин әқиллиқлиқ билән пайдилинип бу һәқтики учурларни сиртқи дуняға ашкарилашта актиплиқ қилалмиди. Униңдин башқа, америкилиқ вә яки мәндәк хәнзуларниң улар билән алақә қилиши қейин. Мәйли қандақла болмисун, уйғурлар қатму-қат бесимға дуч келиду. Улар хитай мәхпий сақчилириниңла әмәс, бәлки йәнә ашу йәрдики хитай миллитиниңму тәһдитигә учрайду.

Бир игилигән бәзи мәлуматларға қариғанда, “5-июл вәқәси” дә тутқун қилинған уйғурлар түрмиләрдики қейин қистақ сәвәбидин өлүм хәвпигиму дуч кәлгән һәтта бәзилири түрмидә таяқ зәрбисидин һаятидин айрилған. Һалбуки хитай һөкүмити 2009-йили 5-июлдин кейин тутулған уйғурлар вә улар йолуққан қисмәтләрни қаттиқ сир тутуп кәлмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.