'Xitay komunistlirining ishghaliyitidiki sherqiy türkistan' témisida ilmiy yighin

"Xi'ay komunistlirining ishghaliyiti astidiki sherqiy türkistanning 60 yilliqi" dégen témidiki xelq'ara muhakime yighini düshenbe küni amérika dimokratiyeni ilgiri sürüsh fondi jem'iytining paytext washin'gtondiki merkizining yighin zalida échildi.
Muxbirimiz erkin
2009-05-18
Share
Rabiye-xanim-sozde-305 Rabiye qadir xanim amérika parlaménttidiki melum yighinda sözde.
UAA Photo

Amérika dimokratiyeni ilgiri sürüsh jem'iyiti, wakaletsiz milletler we xelq'ara teshkilati, dunya Uyghur qurultiyi qatarliq organlar teripidin uyushturulghan bu yighin 2 kün dawam qilidu.

Amérika dimokratiyeni ilgiri sürüsh fondi jem'iyitining yighin zalida ötküzöülgen "xitay komunistlirining ishghaliyiti astidiki sherqiy türkistanning ötmüshi, bügüni we kelgüsi" dégen témidiki bu yighin, amérikida chaqirilghan bu türdiki muhim xelq'ara muhakime yighinlirining biri bolup hisaplinidu. Bu qétimqi yighin dunya Uyghur qurultiyining peyshenbe küni bashlinidighan washin'gtondiki4 - nöwetlik qurultiyining harpisigha toghra kelgen bolup, yawropa, türkiye, awstiraliye, ottura asiya elliridiki yighin'gha qatnishish üchün kelgen Uyghurlarning özila az digende 70 - 80 ge yétetti.

Yighinda Uyghur milliy herikitining rabiye qadir xanim échilish nutuqi sözlidi. Uyghur xelqining esirlik arzu ‏ - armanlirini könglige pükken kishilerning bügün bu yerge jem bolghanliqini tekitligen rabiye qadir xanim, Uyghur pa'aliyetchilirinng zimisidiki yükning intayin éghirliqi, bügünki künning Uyghur dawagerliri 60 yildin buyan teshna bolup kéliwatqan künlerning biri ikenlikini bildürdi.
 
Bu qétimqi yighin jem'iy 2 kün dawam qilidu. Yighinning 1 - künidiki muzakire küntertipi Uyghurlaning hazirqi ehwali, xitayning térorizimni bahane qilip, Uyghurlargha diniy, milliy , iqtisadi, ijtima'iy, mediniyet jehetlerde basturush élip bériwatqanliqi, nöwettiki xelq'ara weziyet, xitay we Uyghurlarning emili shert - shara'i'itini nezerde tutqanda Uyghurlar qandaq qilishi kérek ? Uyghur mesilisini hel qilishning chare - tedbiri nimilerdin ibaret ? dégen mesililer üstide muzakire élip bérish idi.

Shu künki yighinda sözligen muhim erbaplarning biri merkizi gollandiyediki wakaletsiz milletler we xelqler teshkilatining bash katipi marino busdachin ependi. U Uyghur xelqining mediniyet, muhit we nupus jehetlerde zor tehditke duch kéliwatqanliqini, rayonning nupus qurulmisidiki özgürüsh bir qatar mesililerni peyda qilghanliqini bildürdi. U mundaq deydu ": xitay köchmenlirining köpiyishi bilen Uyghur tili ammiwi sorunlarda yeklimige uchuridi. Shuning bilen birge merkizi sheherlerdiki Uyghur nupusining orni özgirip, bu Uyghur en'eniwi mediniyiti we turmush usuligha tehdit peyda qildi. Xitayning statistikisigha asaslan'ghanda 2007 ‏ - yili 100 ming neper Uyghur aptonom rayonning sirtidiki jaylargha ishleshke yötkelgen. Bularning köp qisimi ayallar. Bu siyaset Uyghur ayallirining a'ilidiki ornigha tehdit salmaqta. Uyghur ayallirini buyruq bilen yötkesh siyasiti pütünley mejburi köchürüshke yatidu. Bu siyasetning netijisi Uyghurlarni ma'arip, iqtisadi, ijtima'iy we siyasi jehetlerde yitim qaldurdi."

Yighindiki sözide xi'itay da'irilirining Uyghur ilidiki nupus siyasitini tenqidligen bustachin ependi "nupus köchürüshning ün - tünsiz basturush, xelqni mediniyetsizlentürush, uruqini qurutush, diniy, en'enisini yoqutush bir jinayettur. Sabiq yuguslawiye ishliri boyiche xelq'ara sot mehkimisi éniq qilip, sabiq yugusilawiye dewridiki bosniye - gértsogowinagha nupus yötkesh siyasitini bu katogoriyege kirgüzgen. Uyghurlarning hazirqi ehwali bolsa ular az sanliqlargha aylinip, öz yurtida basturulmaqta," dep körsetti.

Marino bustachin ependi hazirqi xelq'ara shert - shara'itni nezerde tutup, Uyghur dawagerlirining keng da'irilik aptonomiye telep qilishi bir qeder emiliyetke sighidighan telep hisdaplinidu, dep qaraydighanliqini bildürdi. U mundaq deydu": méningche yene Uyghurlarning dawasida yéngi bir sehipe échi'uliwatidu, dep qaraymen. Buningdin kéyin Uyghurlar üchün burunqide bölgünchilik pa'aliyiti yaki musteqilliq pa'aliyiti élip bérishning mümkinchiliki qiyindek qilidu.......Lékin Uyghurlarning özining milli aptonomiyeni xelq'ara yardem bilen telep qilish hoquqi mewjüt, dep oylaymen. Xitay elwette téxi Uyghurlargha ali aptonomiye bérimiz, baqmidi. Lékin Uyghurlar dawamliq halda özining qanuni hoquqini telep qilsa xelq'ara yardem bilen méningche uzun bolmighan kelgüside xitay hökümiti Uyghurlargha choqum , belki anmalsiz halda hazirqigha qarighanda öz diniy, öz mediniyitini en'ene we örp aditi, tili we hayat yolini qoghdap qalidighan bir aptonomiye bérish mümkinchiliki bar".

Bu qétimqi yighinni dunya Uyghur qurultiyi bilen merkizi gollandiyediki wakaletsiz milletler we xelqler teshkilati, merkizi washin'gtondiki amérika dimokratiyeni ilgiri sürüsh fondi jem'iyiti qatarliqlar birge uyushturghan idi.

Yighinda amérika dimokratiyeni ilgiri sürüsh fondi jem'iyitining re'isi karl grishman ependi söz qilip, Uyghur pa'aliyetchilirini dimokratik xitay ziyalilar bilen hemkarlishish, ular bilen melum munber teshkilleshke chaqirdi. Grishman mundaq deydu": beziliringlar bilishinglar mümkin, ötken yili 10 - dékabir xelq'ara kishilik hoquq küni texminen 300 kishilik xitay ziyalisi xitayda dimokratiyeni ilgiri sürüsh heqqidiki 2008 nizamnamisini élan qildi. Hazir nizamnamigha imza qoyghanlar 11 minggha yetti. Nizamnamining 18 maddisida xitaydiki az sanliqlargha munasiwetlik mezmunlar bar. Uningda 'biz az sanliq milletler mesilisini dölet derijilik sewiyede , ochuq - ashkare halda barliq diniy we milli guruhlar teng tereqqi qilalaydighan bir tüzümni qurup chiqip, dimokratik fédiratsiye qurushimiz kérek,' diyilgen. Buning ri'alliqqa qanchilik uyghun ikenlikini bilmeymen. Lékin buninggha 11 ming adem imza qoyghanliqi üchün siler yalghuz emes, dep oylaymen."

Grishman ependi yene, "men shundaq oylanmenki 2008 nizamnamisi xitayning kelguside qayayqqa qarap méngishi kéreklikini chüshendürse kérek. Méningche biz shuninggha teyyarliq qilishimiz lazim. Yene bir mümkinchilik Uyghur wekillirining 2008 nizamnamisini tüzgüchiler bilen körüsh. Elwette buni xi'itayda qilghini bolmasliqi mümkin. Lékin ular bilen chet'elde körüshüp, kelgüsidiki ortaqliqning qandaq bolidighanliqini sözleshse bolidu. Eger siler xitay ziyaliliri bilen kélishim hasil qilalisanglar bu bir yaxshi ish bolidu" dep körsetti.

Amérika dimokratiyeni ilgiri sürüsh fondi jbem'iyitidiki yighin chüshtin kéyinki qisimi " diniy erkinlik, asasi qanundiki quruq wedimu?" dégen témida élip bérildi.

Yighinda amérika qanun, dimokratiye we kishilik hoquq sahesidiki mutessisler doklat berdi shundaqla yighin qatnashquchilirining Uyghur mesilisige da'ir türlik su'allirigha jawap berdi. Yighinning axiri ete yene dawamlishidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet