Xitayning afghanistan we pakistandiki menpe'etining amérikigha bolghan te'isiri muhakime qilindi

20 ‏ - May küni amérika dölet mejiliside, xitayning afghanistan we pakistandiki menpe'etining amérikigha bolghan tesiri heqqide muhakime yighini ötküzüldi. Yighinda, xitayning pakistan we afghanistandiki néfit pilani, xitay - pakistan herbiy munasiwetliri, xitayning pakistandiki radikalizimdin endishisi؛ sherqi türkistan islam herikiti we uning yéqindin buyanqi pa'aliyetliri, shinjangdiki Uyghurlarning naraziliqliri qatarliq köpligen témida muhakime élip bérildi.
Muxbirimiz shöhret hoshur
2009-05-22
Share
xu-zardari-beyjingda-305.jpg 15 - Öktebir, xitayni ziyaret qiliwatqan pakistan prézidénti asif zardari bilen xu jintaw, xitay hörmet qarawullirining aldida.
AFP Photo

Mutexessisler sözliride, xitayning ottura asiya we jenubiy asiyadiki iqtisadiy, siyasiy we herbiy tesirliri üstide tepsiliy toxtalghandin kéyin, afghanistan we pakistandiki térrorluqqa qarshi herikette, amérikining xitay bilen hemkarlishish hem uni tizginlesh pursitige ige ikenlikini körsitip ötti.

Mutexessisler bu mumkinchilikning sewebliridin biri Uyghur mesilisi ikenlikini tekitleshti. Ular nöwette, xitayning ottura asya we jenubiy asyadiki her sahe menpe'etining kapaletke ige bolushi üchün, Uyghur rayonining ténch bolush kéreklikini؛ yéqinqi yillardin béri Uyghurlar arisida, bir qisim radikal guruppilarning peyda bolushi bilen xitayning endishige chüshüwatqanliqini otturigha qoydi.

Yighinda, sherqi türkistan islam herikiti we türkistan islam partiyisi üstide toxtalghan bir mutexessis mundaq deydu: " rayondiki musteqilliq mesilisi yéqinqi bir mesile emes, u burundin étnik toqunush süpitide padilinip kelgen؛ yéqindin béri az bir qisim islamiy jihad körünüshide otturigha chiqiwatidu."

Proféssor Walid Pharis yuqiriqi sözliridin kéyin, sherqi türkistan islam herikiti teshkilatining heriket pilanini mundaq bayan qilidu: "ular aldi bilen, jihad terbiyisi élip barmaqchi, andin shinjangdiki herbiy we iqtisadiy bazilargha özini öltüriwélish xaraktérlik hujum qozghimaqchi. Ular yene xitayning bashqa ölkiliridimu sheher merkezlirige, iqtsi'adi tügünlirige térrorluq hujumi qilmaqchi. Ular yene, türkiy jumhuriyetler we afghanistan, pakistandiki radikal guruppilar bilen birlikte pa'aliyet élip barmaqchi."

Mutexessisler, afghanistan we pakistanda taliban küchliri hakimiyet béshigha kelse, xitayningmu éghir xewp astigha chüshidighanliqini,chünki jihad heriketlirining Uyghur rayonigha qarap kéngiyidighanliqini bayan qilidu.

Amérika dölet mudapi'e ministirliqining uzaq asiya ishliri mes'uli Michael Schiffer, xitayning 3000 kilométir musapidiki kaspiy déngiz néfit turubba yoli pilanining 1000kilométirliq qismining Uyghur rayonidin ötidighanliqini eskertip ötidu. Mikayil sözide mundaq deydu: " biz afghanistan we pakistanda xitay bilen hemkarlishish pursitigimu ige؛ hem insan heqliri mesiliside rayondiki xelqni ashkara qollash pursitigimu igemiz؛ chünki, xitayning özining asasiy qanuni, az sanliq milletlerning siyasiy köz qarashlirini ipadilesh erkinlikige kapalet bergen."

Bir qisim mutexessisler aldinqi künki yighinda amérikining térrorluqqa qarshi herikette, xitay bilen hemkarlishish bilen az sanliq milletlerning hoquqini qoghdash jehette؛ her ikkisini teng tutushini, we her ikkiside teng netije qazinishini otturigha qoymaqta.

Bu mesile heqqide, türkiyidiki hajitepe uniwérsitétining oqutquchisi, doktor erkin ekrem bilen söhbet élip barduq. Yuquridiki awaz ulinishidin, doktor erkin ekremning mezkur teklipke qarshi qarashlirini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet