'Дәриҗидин ташқири күч чүшидин ойғинип кәтти'

Йеқинда "асия вақти" гезитидә "дәриҗидин ташқири күч чүшидин ойғинип кәтти" мавзулуқ мақалә елан қилинди. Мақалидә хитайниң дуняниң биринчи дәриҗилик күчлүк дөлити болуш армининиң әмәлгә ашидиған - ашмайдиғанлиқи үстидә мулаһизә йүргүзүлгән.
Мухбиримиз ирадә
2010-05-21
Share
Xitay-herbi-parat-oct-1-atom-bomba 1-Өктәбир күни, хитай дөләт байримида параттин өтүватқан хитайниң әң йеңи типтики башқурулидиған бомба системисиниң көрүнүши.
AFP Photo

Аптор мақалидә, һазирқи дәриҗидин ташқири күчлүк дөләт болған америка билән хитай арисида селиштурма елип барған.

"Дәриҗидин ташқири күч чүшидин ойғинип кәтти" мавзулуқ мақалини италийидә нәшрдин чиқидиған даңлиқ гезит болған "ла стампа" ниң асия бөлүми муһәррири франсеско сисий язған. У мақалисидә нурғунлиған хитай пуқралириниң өз дөлитиниң бир күни дунядики биринчи дәриҗилик күчлүк дөләт болушини хиял қилидиғанлиқини билдүрүп, хәлқара сиясәттә биринчи болуш үчүн һәрбий күчниң интайин муһим орунда туридиғанлиқини ейтиду.

Франсеско сисий мундақ дәп баян қилиду:

-- Хитайниң һәрбий күчи америкиниңкигә йетишәләмду. Әгәр шундақ болса қачан?

Бейҗиңдики нурғун истиратегийә мутәхәссислири мушуниңға җаваб издимәктә. Улар буни иқтсадий күч арқилиқ һәл қилғили болиду, дәп қарайду. Хитайниң иқтисади тәрәққий қилғанда, тәбиий һалда хитайниң һәрбий хираҗити өрләп бариду. Буниң билән мәлум вақиттин кейин америкиниң һәрбий күчидин ешип кетиши мумкин, дәп қарайду. Әмма буниңға мундақ бир тосалғу бар, у болсиму техника мәсилиси. Хитай нурғунлиған техника түрлиридә америкиниң кәйнидә. Униң үстигә униңға йетишивелишму интайин қейин.

Америка бәлким иқтисадий күч җәһәттин "иккинчи орун"ға чүшүп қелиши мумкин. Әмма хитай иқтисадий җәһәттин америкиниң алдиға өтүп кәткәндин нәччә он йил кейинму, америка өзиниң техника җәһәттики алаһидә үстүнлүкини йәнила сақлап қалиду. Хитайни һәрбий җәһәттин америкиниң алдиға өтүп кәттиму дәйли, әмма у пикирдә йеңилиқ яритип йеңи нәрсиләрни оттуриға чиқарғанда вә шундақла зор тәсир қозғайдиған техникиларни яратқандила андин һазирқи америкидәк дәриҗидин ташқири күч болалиши мумкин.

Аптор франсеско сисий ялғуз иқтисадий җәһәттин йүкселишниңла мәсилини һәл қилишқа йәтмәйдиғанлиқини, хитайни иқтисадий җәһәттә америкиниң алдиға өтүп кәтти дегән тәқдирдиму, америкиға һәрбий җәһәттин җәң елан қилғудәк һаләткә мушу әсирниң оттурилиридиму йетәлмәйдиғанлиқини билдүргән.

У йәнә хитайниң өз районида ялғуз икәнликини, хитайниң америкиниң иттипақдашлири болған явропа, японийә, һиндистан вә башқа асия дөләтлиригә қарши йиганә һаләттә икәнликини билдүрүп: "хитай кәлгүсидә қошна дөләтләр билән болған җиддийчиликлирини пәсәйтиш үчүн америкиниң ярдимигә муһтаҗ" дәп көрситиду.

У мундақ дәп баян қилиду: "бу дөләтләрниң һәммиси хитайниң зорийип кетишидин қорқуду. Чүнки хитай "йеңи кәлгән бири", униң немилики ениқ әмәс. У бәк чоң, униң үстигә бәк иттик зорайған бир дөләт. Униң үстигә хитай заманиви дипломатийә үчүн техи бәкла хам.

Һәммидин муһими, бу дөләтләр хитайниң сияситиниң қараңғулуқидин вә достанә әмәсликидин қорқуду. Бир сөзгә йиғип ейтқанда, хитай демократик бир дөләт әмәс.

Аптор хитайниң өзигә иттипақдаш һәқиқий дост тепиш үчүн алди билән чоқум демократийилишиши керәкликини, әмма буниң чоң дөләт болуш үчүн пәқәт керәклик бир қәдәм икәнликини баян қилиду вә хитайниң чоқум америка вә униң иттипақдашлири билән яхши мунасивәт орнитиши керәкликини тәкитләйду.

Франсеско сисий мақалисидә йәнә, тәйвән мәсилисиниму тилға алған болуп, у хитайниң һәрбий күчини ашурушиниң мәқсити үстидә мулаһизә йүргүзүп мундақ дәйду:

-- Хитай һазир немишқа һәрбий күчини ашуриду. Хитай бу қораллири арқилиқ тәйвәнни бесивалмақчиму яки җәнубий деңизға өзиниң тәсирини яймақчиму?

Хитай кәлгүсидә һәр икки арзусини әмәлгә ашурушқа тиришиши мумкин. Әгәр хитай шундақ қилидикән, у наһайити тезла һәм иқтисадий, һәм сиясий җәһәттин қейин әһвалға чүшүп қалиду. Хитайму буни билиду. Шуңа у бундақ қилиш арқилиқ чоң дөләт болуш хиялидин бирақла қуруқ қалмаслиққа тиришиду.

Аптор шундақ туруқлуқ хитайниң тәйвәнгә тәһдит қилиштин тохтап қалмайватқинини, буниңға хитайдики риаллиқни көрмәйдиған, хитайниң қандақ қилғанда зор дөләт болалайдиғанлиқи һәққидә ениқ вә әмәлий пикри болмиған "милләтчиләрниң" бесиминиң сәвәб болуватқанлиқини билдүриду.

У йәнә, хитайниң зор дөләт болушини чәкләйдиған амилларниң хитайниң өзиниң ичидиму мәвҗут икәнликини ейтип мундақ дәп баян қилиду:

-- Дәрвәқә, хитайниң биринчи дәриҗилик күч болушиға тосалғу болидиған нурғун күчләр бар. Буларниң көпинчиси йәнә шу өзини хитай дәп атайдиғанлар. Мәсилән, мавзедуңни елип ейтсақ, хитайдики мавчилар уни қәһриман дәп етирап қилиду. Лекин у дөләт башқурған 30 йил җәрянида хитайниң иқтисади бир изда тохтап қалған иди. Буниңға әң аддий бир мисал бәрсәк, иккинчи дуня уруши ахирлашқанда, хитай билән японийиниң йиллиқ ишләпчиқириш миқдари охшаш иди. Биз мана мушуни бир өлчәм қилип алсақ, мав болмиған болсиди, хитайниң һазирқи йиллиқ ишләпчиқириш миқдари 1980 - йилларниң ахиридила америкиниңкидин нәччә һәссә ешип кәткән болатти. Бу көз қараш бәлким мулаһизә қилишқа тегишлик, әмма бу бизниң хитайни тонушимиз үчүн пайдилиқ.

Аптор мақалисиниң ахирида хитайдики "қизил қоғдиғучилар" ниң һакимийәтни игиләп кетиши билән оттуриға чиқидиған вәзийәт һәққидә мундақ мулаһизә йүргүзиду:

-- Хитайни 50 йил кәйнидә қалдуруп қойғанлиқи үчүн мавзедуңға рәһмәт. Өтмүштин һесаблиғанда, мав хитайниң дүшмәнлириниң яхши дости һесаблиниду вә һазирму хитайниң дүшмәнлири йәнә иккинчи бир мавзедуңни яритиши мумкин.

2012 - Йили ечилидиған коммунист партийиниң қурултийида һәммә рәһбәрләр сабиқ "қизил қоғдиғучилар" ға айлинип кетиши мумкин. Шу чағда улар мавзедуңчә идийә болған "илаһниму, қанунниму тонумаслиқ" дәйдиған идийә бойичә барлиқ имканлирини ишқа селип, өз дөлитиниң мәнпәәти үчүн, униң чүшлирини реаллиққа айландуруш үчүн һәр қандақ иш қилиштин янмайдиған һалға келиду.
 
Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт