'Derijidin tashqiri küch chüshidin oyghinip ketti'

Yéqinda "asiya waqti" gézitide "derijidin tashqiri küch chüshidin oyghinip ketti" mawzuluq maqale élan qilindi. Maqalide xitayning dunyaning birinchi derijilik küchlük döliti bolush arminining emelge ashidighan - ashmaydighanliqi üstide mulahize yürgüzülgen.
Muxbirimiz irade
2010.05.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-herbi-parat-oct-1-atom-bomba 1-Öktebir küni, xitay dölet bayrimida parattin ötüwatqan xitayning eng yéngi tiptiki bashqurulidighan bomba sistémisining körünüshi.
AFP Photo

Aptor maqalide, hazirqi derijidin tashqiri küchlük dölet bolghan amérika bilen xitay arisida sélishturma élip barghan.

"Derijidin tashqiri küch chüshidin oyghinip ketti" mawzuluq maqalini italiyide neshrdin chiqidighan dangliq gézit bolghan "la stampa" ning asiya bölümi muherriri fransésko sisiy yazghan. U maqaliside nurghunlighan xitay puqralirining öz dölitining bir küni dunyadiki birinchi derijilik küchlük dölet bolushini xiyal qilidighanliqini bildürüp, xelq'ara siyasette birinchi bolush üchün herbiy küchning intayin muhim orunda turidighanliqini éytidu.

Fransésko sisiy mundaq dep bayan qilidu:

-- Xitayning herbiy küchi amérikiningkige yétishelemdu. Eger shundaq bolsa qachan?

Béyjingdiki nurghun istiratégiye mutexessisliri mushuninggha jawab izdimekte. Ular buni iqtsadiy küch arqiliq hel qilghili bolidu, dep qaraydu. Xitayning iqtisadi tereqqiy qilghanda, tebi'iy halda xitayning herbiy xirajiti örlep baridu. Buning bilen melum waqittin kéyin amérikining herbiy küchidin éship kétishi mumkin, dep qaraydu. Emma buninggha mundaq bir tosalghu bar, u bolsimu téxnika mesilisi. Xitay nurghunlighan téxnika türliride amérikining keynide. Uning üstige uninggha yétishiwélishmu intayin qéyin.

Amérika belkim iqtisadiy küch jehettin "ikkinchi orun"gha chüshüp qélishi mumkin. Emma xitay iqtisadiy jehettin amérikining aldigha ötüp ketkendin nechche on yil kéyinmu, amérika özining téxnika jehettiki alahide üstünlükini yenila saqlap qalidu. Xitayni herbiy jehettin amérikining aldigha ötüp kettimu deyli, emma u pikirde yéngiliq yaritip yéngi nersilerni otturigha chiqarghanda we shundaqla zor tesir qozghaydighan téxnikilarni yaratqandila andin hazirqi amérikidek derijidin tashqiri küch bolalishi mumkin.

Aptor fransésko sisiy yalghuz iqtisadiy jehettin yüksélishningla mesilini hel qilishqa yetmeydighanliqini, xitayni iqtisadiy jehette amérikining aldigha ötüp ketti dégen teqdirdimu, amérikigha herbiy jehettin jeng élan qilghudek haletke mushu esirning otturiliridimu yételmeydighanliqini bildürgen.

U yene xitayning öz rayonida yalghuz ikenlikini, xitayning amérikining ittipaqdashliri bolghan yawropa, yaponiye, hindistan we bashqa asiya döletlirige qarshi yigane halette ikenlikini bildürüp: "xitay kelgüside qoshna döletler bilen bolghan jiddiychiliklirini peseytish üchün amérikining yardimige muhtaj" dep körsitidu.

U mundaq dep bayan qilidu: "bu döletlerning hemmisi xitayning zoriyip kétishidin qorqudu. Chünki xitay "yéngi kelgen biri", uning némiliki éniq emes. U bek chong, uning üstige bek ittik zorayghan bir dölet. Uning üstige xitay zamaniwi diplomatiye üchün téxi bekla xam.

Hemmidin muhimi, bu döletler xitayning siyasitining qarangghuluqidin we dostane emeslikidin qorqudu. Bir sözge yighip éytqanda, xitay démokratik bir dölet emes.

Aptor xitayning özige ittipaqdash heqiqiy dost tépish üchün aldi bilen choqum démokratiyilishishi kéreklikini, emma buning chong dölet bolush üchün peqet kéreklik bir qedem ikenlikini bayan qilidu we xitayning choqum amérika we uning ittipaqdashliri bilen yaxshi munasiwet ornitishi kéreklikini tekitleydu.

Fransésko sisiy maqaliside yene, teywen mesilisinimu tilgha alghan bolup, u xitayning herbiy küchini ashurushining meqsiti üstide mulahize yürgüzüp mundaq deydu:

-- Xitay hazir némishqa herbiy küchini ashuridu. Xitay bu qoralliri arqiliq teywenni bésiwalmaqchimu yaki jenubiy déngizgha özining tesirini yaymaqchimu?

Xitay kelgüside her ikki arzusini emelge ashurushqa tirishishi mumkin. Eger xitay shundaq qilidiken, u nahayiti tézla hem iqtisadiy, hem siyasiy jehettin qéyin ehwalgha chüshüp qalidu. Xitaymu buni bilidu. Shunga u bundaq qilish arqiliq chong dölet bolush xiyalidin biraqla quruq qalmasliqqa tirishidu.

Aptor shundaq turuqluq xitayning teywen'ge tehdit qilishtin toxtap qalmaywatqinini, buninggha xitaydiki ri'alliqni körmeydighan, xitayning qandaq qilghanda zor dölet bolalaydighanliqi heqqide éniq we emeliy pikri bolmighan "milletchilerning" bésimining seweb boluwatqanliqini bildüridu.

U yene, xitayning zor dölet bolushini chekleydighan amillarning xitayning özining ichidimu mewjut ikenlikini éytip mundaq dep bayan qilidu:

-- Derweqe, xitayning birinchi derijilik küch bolushigha tosalghu bolidighan nurghun küchler bar. Bularning köpinchisi yene shu özini xitay dep ataydighanlar. Mesilen, mawzédungni élip éytsaq, xitaydiki mawchilar uni qehriman dep étirap qilidu. Lékin u dölet bashqurghan 30 yil jeryanida xitayning iqtisadi bir izda toxtap qalghan idi. Buninggha eng addiy bir misal bersek, ikkinchi dunya urushi axirlashqanda, xitay bilen yaponiyining yilliq ishlepchiqirish miqdari oxshash idi. Biz mana mushuni bir ölchem qilip alsaq, maw bolmighan bolsidi, xitayning hazirqi yilliq ishlepchiqirish miqdari 1980 - yillarning axiridila amérikiningkidin nechche hesse éship ketken bolatti. Bu köz qarash belkim mulahize qilishqa tégishlik, emma bu bizning xitayni tonushimiz üchün paydiliq.

Aptor maqalisining axirida xitaydiki "qizil qoghdighuchilar" ning hakimiyetni igilep kétishi bilen otturigha chiqidighan weziyet heqqide mundaq mulahize yürgüzidu:

-- Xitayni 50 yil keynide qaldurup qoyghanliqi üchün mawzédunggha rehmet. Ötmüshtin hésablighanda, maw xitayning düshmenlirining yaxshi dosti hésablinidu we hazirmu xitayning düshmenliri yene ikkinchi bir mawzédungni yaritishi mumkin.

2012 - Yili échilidighan kommunist partiyining qurultiyida hemme rehberler sabiq "qizil qoghdighuchilar" gha aylinip kétishi mumkin. Shu chaghda ular mawzédungche idiye bolghan "ilahnimu, qanunnimu tonumasliq" deydighan idiye boyiche barliq imkanlirini ishqa sélip, öz dölitining menpe'eti üchün, uning chüshlirini ré'alliqqa aylandurush üchün her qandaq ish qilishtin yanmaydighan halgha kélidu.
 
Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.