Мутәхәссисләр, хитайниң хәлқини ашлиқ билән тәминлиши қийинлашса, дуня ашлиқ базирида кризис пәйда қилидиғанлиқини агаһландурди

Хитай дунядики әң чоң ашлиқ ишләпчиқиридиған дөләтләрниң бири. Хитай һөкүмити йеқинқи 60 йилдин буян, ашлиқта өз өзини тәминләшни дөләт бихәтәрлик мәсилиси орнида көрүп кәлгән иди.
Мухбиримиз әркин
2011.03.28
xitay-baziridiki-kalpasa-305.jpg Хитай шеняңниң кочилирида сетиливатқан калбаса. 2007-Йили 6-декабир.
AFP

Лекин мутәхәссисләрниң илгири сүрүшичә, алдимиздики йилларда хитай ашлиқта өз өзини тәминләшкә амалсиз қелиши мумкин. Б д т ниң йеқинда елан қилған бу һәқтики бир доклатида хитайни агаһландуруп, бу йил хитайниң қурғақчилиқ, санаәтлишиш, терилғу йәрниң кемийитип кетиши қатарлиқ бир қатар сәвәбләр түпәйли ашлиқ йетишмәслик мәсилисигә дуч келидиғанлиқини тәкитлигән иди. Мутәхәссисләр, әгәр хитайда ашлиқ йетишмәй импорт қилишқа тоғра кәлсә, дуня ашлиқ базирида кризис йүз беридиғанлиқини агаһландурмақта.

Хитайниң ашлиқ билән өз өзини тәминләш -тәминлийәлмәслик мәсилиси ялғуз хитайдики бир милярд 300 милйон аһалини беқиш билән мунасивәтлик мәсилә болупла қалмай, бу йәнә дуня ашлиқ базириниң муқимлиқиға зич мунасивәтлик зор мәсилә болуп қалди. Хитай һазирға қәдәр ашлиқ билән асасән өз өзини тәминләшкә тиришип кәлгән. Лекин, бу әһвал алдимиздики йилларда өзгирип, хитай ашлиқ импорт қилидиған дөләткә айлинип қелиши мумкин. Әгәр хитай ашлиқ импорт қилишқа йүзләнсә, бу дуня ашлиқ базири вә ашлиқ баһасиға қандақ тәсир көрситиду ? буниң дуня ашлиқ базириға көрситидиған тәсири һазирдин башлап б д т вә ашлиқ мутәхәссислирини әндишигә селишқа башлиди. Б д т мутәхәссислириниң йеқинда елан қилған бу һәқтики бир доклатида, хитай хәлқини ашлиқ билән тәминләш мәсилиси алдимиздики йилларда җиддий мәсилә болуп қалидиғанлиқи, бу әһвалға терилғу йәрләрниң чөллишиши, қурғақчилиқлар, зираәт мейини йеқилғу қилиш, йеза игилик дорилириға болған еһтияҗниң артиши қатарлиқ амилларниң сәвәб болидиғанлиқи илгири сүрүлгән.

Б д т ниң ашлиқ билән тәминлиниш һоқуқи ишлириға мәсул алаһидә көзәткүчи әмәлдари оливер де шоттер, б д т ға йоллиған бу һәқтики тәкшүрүш доклатида “мунбәт терилғу йәрләрниң азийип кетиши, терилғу йәрләрниң зор көләмлик чөллишиши хитайда йеза игилик мәһсулатлириниң һазирқи ишләпчиқириш сәвийисини сақлап қелишиға тәсир көрсәтмәктә. Шуниң билән биргә, шәһәр билән йеза арисидики пәрқниң чоңийиши хитайда ашлиқ билән тәминлиниш һоқуқиға тәһдит селиватқан амилларниң биридур” дәп тәкитлигән иди. Хитай һөкүмити болса, нурғун мәбләғ аҗритип, йеза игилик ишләпчиқиришини күчәйтидиғанлиқини, деһқанларға ярдәм беридиған бәзи тәдбирләрни йолға қойидиғанлиқини елан қилған. Америка йәр шари сиясәт институтиниң мутәхәссиси ләстер бровен, хитай һөкүмити бәзи тәдбирләрни йолға қойған болсиму, лекин улар йолға қойған йәнә бәзи тәдбирләрниң изчиллиқи йоқлуқини илгири сүрди.

У, даириләрниң шәрқий вә җәнубий хитай өлкилиридики терилғу йәрләрни қоғдап, бу райондики қурулуш вә санаәт карханилирини шимал вә ғәрбтики районларға йүзләндүрүватқанлиқини вә шундақла отлақниң көлимигә қаримай чарва малниң ноқул санини қоғлашқанлиқини тәнқид қилди. У “гәрчә шәрқи вә җәнуби өлкиләрдики терилғу земинларға санаәт әслиһәләр көпләп қурулуп, нурғун терилғу земин набут қилинған болсиму, лекин улар бу районлардики қалған терилғу йәрләрни қутқузуп қелишни қарар қилған иди. Бирақ, улар юқириқи өлкиләрдики карханиларниң санаәт ишләпчиқиришини сақлап қелиш үчүн уларни хитайниң шимали вә ғәрбидики районларға берип, йәр сетивелип, ишләпчиқириш елип беришқа илһамландурди. Һалбуки, бу районлардики земинлар екологийиси аҗиз, асан чөллишидиған қурғақ районлар иди. Диққәт қозғайдиған йәнә бир мәсилә, хитай һөкүмити чарва малларниң көпийиш контроллуқини йоқитип қойди. Бу әһвалниң йүз беришкә башлиған вақти 1975‏-йиллириға тоғра келиду. Хитайдики қой вә калиларниң санида партлаш характерлик көпийиш бар. Чүнки, һөкүмәт чарвичиларға һечқандақ сан чәклимиси қойған әмәс. Бу әһвал отлақларға бесим пәйда қилмақта. Америкида 82 милйон туяқ кала бар. Хитайда болса бу сан 97 милйон туяқтур. Америкида қой‏-өчкиләр сани 9 милйон туяқ болса, хитайда 284 милйон туяқ қой вә өчкә бар” дәп көрсәтти. Ләстер бровенниң әскәртишичә, юқириқи әһвал хитайда һәр йили 14 милйон квадрат мил отлақниң чөллишишини кәлтүрүп чиқармақта икән.

Б д т мутәхәссислириниң қаришичә, хитайниң йеза игилик мәһсулатиға тәсир көрситип, ашлиқ йетишмәслик мәсилисини кәлтүрүп чиқиридиған амилларниң йәнә бири, терилғу йәрләрниң үнүмсизлишип кетиш мәсилисидур. Б д д т көзәткүчи әмәлдари оливер де шоттерниң әнглийә “көзәткүчиләр” гезитигә бәргән йеқинқи бир мәлуматида, хитайдики омуми терилғу йәрниң 37% иниң үнүмсиз йәрләргә айланғанлиқини, 1997‏-йилдин буян 8 милйон 200 миң гектар терилғу йәргә шәһәр қурулуши, санаәт райони вә орман тикилип, набут қилинғанлиқини билдүргән.

Лекин мутәхәссисләр, хитайниң йеза игилик ишләпчиқиришиға капаләтлик қилиш билән екологийилик тәңпуңлуқни қандақ сақлаш мәсилисини тоғра бир тәрәп қилалмайватқанлиқини илгири сүрмәктә. Америка йәр шари сиясәт институтидики ләстер бровен әпәнди, хитайниң йеза игилик ишләпчиқириштики өз өзини тәминләш һалитини сақлап қелиш үчүн йәр асти су байлиқини қалаймиқан ишлитиватқанлиқини вә буниң шималий җуңгодики районларда апәт характерлик ақивәтләрни кәлтүрүп чиқиридиғанлиқини агаһландурди. У радиомизға бәргән бу һәқтики мулаһизисидә дуня банкисиниң буниңға даир йеқинқи бир доклатини нәқил кәлтүрүп, “дуня банкисиниң бу һәқтики бир тәпсилий тәтқиқат доклатида, хитайниң шималий қисмидики су байлиқи һәққидә тохтилип, әгәр су ишлитиш вә су билән тәминләш арисидики тәңпуңлуқ дәрһал сақланмиса, бу кәлгүси әвладларға апәт характерлик ақивәтләрни елип келиду, дейилгән. Шуңа су мәсилиси хитайға нисбәтән реал бир мәсилидур. Статистикимизға қариғанда 130 милйон хитай йәр асти суға тайинип өстүрүлгән ашлиқни истемал қилиду” дәп көрсәтти.
Мутәхәссисләрниң агаһландурушичә, әгәр хитай ашлиқ йетиштүрәлмәй дуня базиридин көпләп ашлиқ импорт қилишқа башлиса, бу ашлиқ баһасиниң һазирқидинму шиддәтлик өрләп кетишини кәлтүрүп чиқирип, ашлиқ импорт қилишқа тайинидиған башқа дөләтләргә җиддий мәсилә яритиши мумкин. Шуңа хитай йеза игилик ишләпчиқириши башқа дөләтләрни, болупму ашлиқ импорт қилишқа тайинидиған дөләтләрни йеқиндин җәлп қилидиған бир мәсилидур.

Йәр шари сиясәт инистутидики ләстер бровен, хитай йеза игилик ишләпчиқиришиниң дуня йеза игилик базириға көрситидиған тәсирини чүшәндүрүп, хитайниң һазир ноқут импорт қилишқа тайинидиғанлиқини, лекин бу америка қатарлиқ дөләтләргә бесим пәйда қиливатқанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду: “хитай ашлиқ ишләпчиқиришни кеңәйтиватқанлиқиға қаримай, 1995‏-йилдин башлап ноқут ишләпчиқириштин асасән ваз кәчкән иди. Төвәндики статистикилар бизгә мәсилини чүшәндүрүп беришкә йетиду. 1995‏-Йили хитай 14 милйон тонна ноқут ишләпчиқиратти вә 14 милйон тонна ноқут истемал қилатти. Лекин 2010 ‏-йили 15 йилдин кейин, давамлиқ 14 милйон тонна ноқут ишләпчиқарған болсиму, лекин ноқут истемали 70 милйон тонниға йәтти. Бу, улар 56 милйон тонна ноқут импорт қилиду дегәнлик. Бу 140 милйон тонна ашлиқ импорт қилиш билән баравәр. Демәк хитай һазир ноқут импорт қилишқа тайиниду дегәнликтур. Хитайниң ноқут импорт қилиш миқдаридики бу артиш шималий америкидики дөләтләрни өзиниң йеза игилик қурулмисини тәңшәшкә мәҗбур қилди. Америкида һазир ашлиқтин көп ноқут ишләпчиқирилиду. Бразилийә ашлиқтин көп ноқут ишләпчиқириду. Аргинтинада өткән йили ноқут терилидиған земин ашлиқ терилидиған земинниң 2 һәссигә тоғра кәлди. Нөвәттә пүтүн ғәрбий йерим шардики дөләтләрдә ноқут ашлиқтин көп ишләпчиқирилиду. Дунядики ишләпчиқирилған омуми ноқутниң 80 % ни америка, бразилийә вә аргентина ишләпчиқириватиду. Дуня миқясидики експорт қилинған ноқутниң 60 % и хитайға бариду. Хитай ноқут импорт вә експортини пүтүнләй монопол қиливалди”.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.