Mutexessisler, xitayning xelqini ashliq bilen teminlishi qiyinlashsa, dunya ashliq bazirida krizis peyda qilidighanliqini agahlandurdi

Xitay dunyadiki eng chong ashliq ishlepchiqiridighan döletlerning biri. Xitay hökümiti yéqinqi 60 yildin buyan, ashliqta öz özini teminleshni dölet bixeterlik mesilisi ornida körüp kelgen idi.
Muxbirimiz erkin
2011.03.28
xitay-baziridiki-kalpasa-305.jpg Xitay shényangning kochilirida sétiliwatqan kalbasa. 2007-Yili 6-dékabir.
AFP

Lékin mutexessislerning ilgiri sürüshiche, aldimizdiki yillarda xitay ashliqta öz özini teminleshke amalsiz qélishi mumkin. B d t ning yéqinda élan qilghan bu heqtiki bir doklatida xitayni agahlandurup, bu yil xitayning qurghaqchiliq, sana'etlishish, térilghu yerning kémiyitip kétishi qatarliq bir qatar sewebler tüpeyli ashliq yétishmeslik mesilisige duch kélidighanliqini tekitligen idi. Mutexessisler, eger xitayda ashliq yétishmey import qilishqa toghra kelse, dunya ashliq bazirida krizis yüz béridighanliqini agahlandurmaqta.

Xitayning ashliq bilen öz özini teminlesh -teminliyelmeslik mesilisi yalghuz xitaydiki bir milyard 300 milyon ahalini béqish bilen munasiwetlik mesile bolupla qalmay, bu yene dunya ashliq bazirining muqimliqigha zich munasiwetlik zor mesile bolup qaldi. Xitay hazirgha qeder ashliq bilen asasen öz özini teminleshke tiriship kelgen. Lékin, bu ehwal aldimizdiki yillarda özgirip, xitay ashliq import qilidighan döletke aylinip qélishi mumkin. Eger xitay ashliq import qilishqa yüzlense, bu dunya ashliq baziri we ashliq bahasigha qandaq tesir körsitidu ? buning dunya ashliq bazirigha körsitidighan tesiri hazirdin bashlap b d t we ashliq mutexessislirini endishige sélishqa bashlidi. B d t mutexessislirining yéqinda élan qilghan bu heqtiki bir doklatida, xitay xelqini ashliq bilen teminlesh mesilisi aldimizdiki yillarda jiddiy mesile bolup qalidighanliqi, bu ehwalgha térilghu yerlerning chöllishishi, qurghaqchiliqlar, zira'et méyini yéqilghu qilish, yéza igilik dorilirigha bolghan éhtiyajning artishi qatarliq amillarning seweb bolidighanliqi ilgiri sürülgen.

B d t ning ashliq bilen teminlinish hoquqi ishlirigha mes'ul alahide közetküchi emeldari oliwér dé shottér, b d t gha yollighan bu heqtiki tekshürüsh doklatida “Munbet térilghu yerlerning aziyip kétishi, térilghu yerlerning zor kölemlik chöllishishi xitayda yéza igilik mehsulatlirining hazirqi ishlepchiqirish sewiyisini saqlap qélishigha tesir körsetmekte. Shuning bilen birge, sheher bilen yéza arisidiki perqning chongiyishi xitayda ashliq bilen teminlinish hoquqigha tehdit séliwatqan amillarning biridur” dep tekitligen idi. Xitay hökümiti bolsa, nurghun meblegh ajritip, yéza igilik ishlepchiqirishini kücheytidighanliqini, déhqanlargha yardem béridighan bezi tedbirlerni yolgha qoyidighanliqini élan qilghan. Amérika yer shari siyaset institutining mutexessisi lestér browén, xitay hökümiti bezi tedbirlerni yolgha qoyghan bolsimu, lékin ular yolgha qoyghan yene bezi tedbirlerning izchilliqi yoqluqini ilgiri sürdi.

U, da'irilerning sherqiy we jenubiy xitay ölkiliridiki térilghu yerlerni qoghdap, bu rayondiki qurulush we sana'et karxanilirini shimal we gherbtiki rayonlargha yüzlendürüwatqanliqini we shundaqla otlaqning kölimige qarimay charwa malning noqul sanini qoghlashqanliqini tenqid qildi. U “Gerche sherqi we jenubi ölkilerdiki térilghu zéminlargha sana'et esliheler köplep qurulup, nurghun térilghu zémin nabut qilin'ghan bolsimu, lékin ular bu rayonlardiki qalghan térilghu yerlerni qutquzup qélishni qarar qilghan idi. Biraq, ular yuqiriqi ölkilerdiki karxanilarning sana'et ishlepchiqirishini saqlap qélish üchün ularni xitayning shimali we gherbidiki rayonlargha bérip, yer sétiwélip, ishlepchiqirish élip bérishqa ilhamlandurdi. Halbuki, bu rayonlardiki zéminlar ékologiyisi ajiz, asan chöllishidighan qurghaq rayonlar idi. Diqqet qozghaydighan yene bir mesile, xitay hökümiti charwa mallarning köpiyish kontrolluqini yoqitip qoydi. Bu ehwalning yüz bérishke bashlighan waqti 1975‏-yillirigha toghra kélidu. Xitaydiki qoy we kalilarning sanida partlash xaraktérlik köpiyish bar. Chünki, hökümet charwichilargha héchqandaq san cheklimisi qoyghan emes. Bu ehwal otlaqlargha bésim peyda qilmaqta. Amérikida 82 milyon tuyaq kala bar. Xitayda bolsa bu san 97 milyon tuyaqtur. Amérikida qoy‏-öchkiler sani 9 milyon tuyaq bolsa, xitayda 284 milyon tuyaq qoy we öchke bar” dep körsetti. Lestér browénning eskertishiche, yuqiriqi ehwal xitayda her yili 14 milyon kwadrat mil otlaqning chöllishishini keltürüp chiqarmaqta iken.

B d t mutexessislirining qarishiche, xitayning yéza igilik mehsulatigha tesir körsitip, ashliq yétishmeslik mesilisini keltürüp chiqiridighan amillarning yene biri, térilghu yerlerning ünümsizliship kétish mesilisidur. B d d t közetküchi emeldari oliwér dé shottérning en'gliye “Közetküchiler” gézitige bergen yéqinqi bir melumatida, xitaydiki omumi térilghu yerning 37% ining ünümsiz yerlerge aylan'ghanliqini, 1997‏-yildin buyan 8 milyon 200 ming géktar térilghu yerge sheher qurulushi, sana'et rayoni we orman tikilip, nabut qilin'ghanliqini bildürgen.

Lékin mutexessisler, xitayning yéza igilik ishlepchiqirishigha kapaletlik qilish bilen ékologiyilik tengpungluqni qandaq saqlash mesilisini toghra bir terep qilalmaywatqanliqini ilgiri sürmekte. Amérika yer shari siyaset institutidiki lestér browén ependi, xitayning yéza igilik ishlepchiqirishtiki öz özini teminlesh halitini saqlap qélish üchün yer asti su bayliqini qalaymiqan ishlitiwatqanliqini we buning shimaliy junggodiki rayonlarda apet xaraktérlik aqiwetlerni keltürüp chiqiridighanliqini agahlandurdi. U radi'omizgha bergen bu heqtiki mulahiziside dunya bankisining buninggha da'ir yéqinqi bir doklatini neqil keltürüp, “Dunya bankisining bu heqtiki bir tepsiliy tetqiqat doklatida, xitayning shimaliy qismidiki su bayliqi heqqide toxtilip, eger su ishlitish we su bilen teminlesh arisidiki tengpungluq derhal saqlanmisa, bu kelgüsi ewladlargha apet xaraktérlik aqiwetlerni élip kélidu, déyilgen. Shunga su mesilisi xitaygha nisbeten ré'al bir mesilidur. Statistikimizgha qarighanda 130 milyon xitay yer asti sugha tayinip östürülgen ashliqni istémal qilidu” dep körsetti.
Mutexessislerning agahlandurushiche, eger xitay ashliq yétishtürelmey dunya baziridin köplep ashliq import qilishqa bashlisa, bu ashliq bahasining hazirqidinmu shiddetlik örlep kétishini keltürüp chiqirip, ashliq import qilishqa tayinidighan bashqa döletlerge jiddiy mesile yaritishi mumkin. Shunga xitay yéza igilik ishlepchiqirishi bashqa döletlerni, bolupmu ashliq import qilishqa tayinidighan döletlerni yéqindin jelp qilidighan bir mesilidur.

Yer shari siyaset inistutidiki lestér browén, xitay yéza igilik ishlepchiqirishining dunya yéza igilik bazirigha körsitidighan tesirini chüshendürüp, xitayning hazir noqut import qilishqa tayinidighanliqini, lékin bu amérika qatarliq döletlerge bésim peyda qiliwatqanliqini bildürdi. U mundaq deydu: “Xitay ashliq ishlepchiqirishni kéngeytiwatqanliqigha qarimay, 1995‏-yildin bashlap noqut ishlepchiqirishtin asasen waz kechken idi. Töwendiki statistikilar bizge mesilini chüshendürüp bérishke yétidu. 1995‏-Yili xitay 14 milyon tonna noqut ishlepchiqiratti we 14 milyon tonna noqut istémal qilatti. Lékin 2010 ‏-yili 15 yildin kéyin, dawamliq 14 milyon tonna noqut ishlepchiqarghan bolsimu, lékin noqut istémali 70 milyon tonnigha yetti. Bu, ular 56 milyon tonna noqut import qilidu dégenlik. Bu 140 milyon tonna ashliq import qilish bilen barawer. Démek xitay hazir noqut import qilishqa tayinidu dégenliktur. Xitayning noqut import qilish miqdaridiki bu artish shimaliy amérikidiki döletlerni özining yéza igilik qurulmisini tengsheshke mejbur qildi. Amérikida hazir ashliqtin köp noqut ishlepchiqirilidu. Braziliye ashliqtin köp noqut ishlepchiqiridu. Argintinada ötken yili noqut térilidighan zémin ashliq térilidighan zéminning 2 hessige toghra keldi. Nöwette pütün gherbiy yérim shardiki döletlerde noqut ashliqtin köp ishlepchiqirilidu. Dunyadiki ishlepchiqirilghan omumi noqutning 80 % ni amérika, braziliye we argéntina ishlepchiqiriwatidu. Dunya miqyasidiki éksport qilin'ghan noqutning 60 % i xitaygha baridu. Xitay noqut import we éksportini pütünley monopol qiliwaldi”.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.