1949 ‏ - Йилидин буян хитай һөкүмранлиқ қиливатқан 'шинҗаң' (2)

Хитай коммунист партийиси тарихини тәтқиқ қилиш билән тонулған, һазир тәйвәндә туруватқан сиясий мулаһизичи лин бавхуа әпәнди уйғурларниң әһвалини тәйвән хәлқигә тонуштуруш үчүн язған " 1949 ‏ - йилидин буян хитай һөкүмранлиқ қиливатқан шинҗаң" дегән ихчам китабиниң иккинчи бабини, йәни 'шинҗаң'дәп атиливатқан бу җайниң хитайдики истратегийилик орни' дегән бабини төвәндикидәк башлайду.
Мухбиримиз вәли хәвири
2008-07-21
Share
BasturulghanUyghurlar-305 Сүрәт, хитай сақчилири, уйғур аптоноп йайониниң намәлум йезисида уйғур диханлирини тутқун қилватқан көнүнүш.
news.boxun.com / Wang Lixiong

"Хитайчә 'шинҗаң' йәни йеңи чегра дәп атиливатқан бу әлдә интайин мол тәбиий байлиқлар болғачқа, хитай бу җайни өзиниң енергийә базиси, хәлқарадин енергийә әкилидиған йоли вә атом қораллири синақ базиси қилип қуруп чиқишни мәқсәт қилмақта. Бу җайниң җуғрапийилик орни хитай үчүн ейтқанда, қолдин кәтсә орнини толдурғили болмайдиған истратегийилик орун."

Иккинчи баб: шинҗаң дәп атиливатқан бу җайниң истратегийилик орни

Лин бавхуа әпәндиниң қаришичә, хитай коммунист партийиси биринчи дала армийисиниң биринчи биңтуәнини башлап 1949 ‏ - йили 10 ‏ - айда 'шинҗаң'ға киргән ваң җен, алди билән, тәслим болған гоминдаң қисимлирини вә совет иттипақи билән хитай коммунист партийиси қоллаватқан илидики миллй армийини өзгәртип өзигә қошувалғандин кейин, ваң җен өзи 'шинҗаң падишаһи' болувалди, гәрчә бу қошунниң қомандани пең дехуай дәп аталған болсиму.

Ваң җен шуниңдин кейинла, қаршилиқ көрсәткән гоминдаң қисимлирини, осман ислам қатарлиқ кишиләрниң коммунизмға қарши партизанлирини вә йәрлик милләтсөйәр әрбабларни тазилашқа киришти. Ваң җен уйғурларға қарита азаблиқ - ечинишлиқ вастиларни қолланди.

Уйғур аптоном райони арқилиқ йәрлик хәлқни хитайлаштуруш вә биңтуән арқилиқ йәр игиләш

Лин бавхуа әпәндиниң қаришичә, хитай коммунист партийиси 'шинҗаң' дәп аталған буҗайда өзиниң һөкүмранлиқини турғузувалғандин кейинла, 1955 ‏ - йили шинҗаң уйғур аптоном райони қуруп, бу арқилиқ һәрбий қисимлар билән йәр игиләш, йәрлик хәлқни хитайлаштуруш вә наразилиқ билдүргәнләрни қаттиқ қоллуқ билән бастуруш сияситини қоллинишқа башлиди.

Хитай һөкүмити бу җайда аптоном район қурған бир вақитта йәнә, хитайларни көпләп көчүрүп келип, хитайларни асас қилған һалда бир ишләпчиқириш - қурулуш биңтуәни қурди. Шинҗаң дегән бу җайни иқтисадий вә сиясий җәһәтләрдә муқим қилиш үчүн биңтуәнгә таянди.

Мәдәнийәт инқилабида қораллиқ урушни биңтуән башлиди

Лин бавхуа әпәндиниң қаришичә, 'мәдәнийәт инқилаби' дегән һәрикәттә шинҗаң 'ички уруш' ичидә қалди. Биринчи пай оқ 1967‏ - йили 1 ‏ - айниң 26 ‏ - күни биңтуәнниң таң сайдики аптомобил ротисида етилип башланған бу урушта коммунист һоқуқдарлири қоллаватқан һәрбий қисим ғәлибә қилди. Коммунист қисимлири һоқуқни тартивалғандин кейин, шинҗаңда қораллиқ тоқунуш техиму әвҗ алди, һәтта милләтләр ара қораллиқ тоқунуш пәйда болди.

'Ишикни ечиветиш - ислаһат елип бериш' башланғанда,шинҗаңда қаттиқ қоллуқ билән бастурушни әслигә кәлтүрди

Лин бавхуа әпәндиниң қаришичә, хитайда 'ишини ечиветиш - ислаһат елип бериш' башланғанда, коммунист хитай һөкүмити гәрчә шинҗаңда чекидин ашқан 'сол' сиясәт йүзгүзгәнликини етирап қилған болсиму, әмма әйни вақиттики хитай рәһбири ху явбаңни 'буржуачә әркинләштүрүш' йолға қойди дәп әйибләш арқилиқ, шинҗаңда қайтидин қаттиқ қоллуқ билән бастурушни әслигә кәлтүрди.

Хитай һөкүмити 11 ‏ - сентәбир дин кейин 'террорчилиққа қарши туруш' байриқини көтүрүвалди

2001 ‏ - Йилидики 11 ‏ - сентәбир вәқәсидин кейин, хитай һөкүмити 'террорчилиққа қарши туруш' байриқини көтүрүвелип, бу җайдики йәрлик хәлқниң хитайдин қутулуш һәрикәтлирини қаттиқ бастурди, һәтта қара қолини чәтәлләрдики уйғурларғиму сунди. Лекин уйғурларниң хитайдин қутулуш һәрикәтлири һазирға қәдәр тохтап қалғини йоқ. 

Шуниңдин кейин, оттура шәрқтин җәнубий асияғичә болған бу район хитай, русийә вә америкилиқлар өз - ара үстүнлүк талишидиған муһим нуқта болуп қалди. Хитай һөкүмити 'шинҗаң' дегән бу җайниң хитайни тәрәққи қилдурушта кам болса болмайдиған ролини сақлап қелиш үчүн, шинҗаңдики йәрлик милләтләрниң хитайдин қутулуш һәрикәтлирини күндилик хизмәтлириниң муһим күн тәртипигә қойди.

Хитайниң шинҗаңдин оттура асияға кеңийиш истратегийиси

Шинҗаңниң һазирқи коммунист әмәлдари ваң лечүән нефит, көмүр қатарлиқ енергийә записи пүтүн мәмликәтниң 40% ни тәшкил қилидиған шинҗаңни хитайниң муһим енергийә базиси қилиш вә шинҗаңдин оттура асияға кеңийиш истратегийисини йолға қойди. Буниң нәтиҗисидә қазақистанда нефит еқитиш турубиси қуруп, ғәрбниң нефит вә тәбиий газини шәрққә бивастә еқитип келишкә башлиди.

Лопнор көли районида атом синақ қилип муһитни булғиди

Лин бавхуа әпәндиниң қаришичә, хитай буниңдин башқа йәнә, лопнор көли районида атом қораллирини синақ қилидиған база қуруп 1966 ‏ - йилидин башлап 45 қетим ядро синиқи елип барди. Буниң билән хитайға төһпә қошуп, шинҗаңниң тәбиий муһитини булғап, йәрлик хәлқни түгимәс хәтәргә йүзләндүрди.

Хитай өзиниң бу мәнпәәтлири үчүн уйғурларни һәрхил төһмәт чаплап бастуруп келиватиду. Әмма буҗайниң әсли хәлқи болған уйғурларниң хитайдин қутулуш һәрикәтлири тохтимай келиватиду. Бу мәсилә һазир хитай һәл қилмиса болмайдиған мәсилә болуп қалди.

 
Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт