"12-Mart xelq'ara intérnét erkinlikini chekleshke qarshi turush küni" de xitay tenqid qilindi

Chégrasiz muxbirlar teshkilati herbir insanning intérnétta xalighan uchurigha érishishni telep qilishning démokratiye we insan heqlirini ilgiri sürüshte muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.
Muxbirimiz irade
2012-03-13
Share
Xitay-Internet-cheklesh-305.jpg Sürette, xitayning melum jayidiki intérnétxanisida nazaretchilik qiliwatqan intérnét saqchiliridin biri melum intérnét ishletküchini tekshürmekte.
AFP Photo

Ötken yili tunis, misir qatarliq döletlerde meydan'gha kelgen zor kölemlik xelq heriketliride intérnétning uchur bilen teminlesh, jama'et pikri yighish, uyushturush rolini oynap, keng kölemlik démokratik heriketlerge meydan hazirlap béreleydighanliqi yene bir qétim ispatlan'ghandin kéyin, uchurni qattiq qamal qilip kelgen diktator döletler tigh uchini intérnét alaqisini qamal qilishqa qaratti. Dunyada uchur alaqisining téz tereqqiy qilishigha egiship, uni qamal qilish wasitiliri we da'irisimu oxshashla kéngiyip bardi.

Chégrasiz muxbirlar teshkilati mana bu wejidin 3-ayning 12-künini xelq'ara intérnét erkinlikini chekleshke qarshi turush küni qilip békitken bolup, ular bu kün arqiliq dunya jama'etchilikining diqqitini uchurgha érishish hoquqigha qaritishni meqset qilghan. Dunyada cheklimige uchraydighan birmu kompyutér qalmighuche dawani dawamlashturush chaqiriqi qilghan chégrasiz muxbirlar teshkilati bu kün munasiwiti bilen élan qilghan doklatida mundaq dégen:
"Öz-ara uchur we pikir almashturidighan we tarqitidighan intérnét emdi erkinlik üchün küresh qilidighan frontqa aylandi. Axbarat wasitiliri qamal qilinidighan döletlerde, intérnét kishilerning biterep uchurlargha érishidighan birdin-bir menbesi we shundaqla öz pikrini bayan qilidighan birdin-bir wasitisi bolup qaldi. Lékin, intérnétning küchini tonup yetken hakimiyetler uni qamal qilishni kücheytmekte, intérnét qollan'ghuchilirini qolgha almaqta. Intérnét abontliri hazir hökümetlerning nishanigha aylandi."

Doklatta éytilishiche, 2011-yili intérnét ereb baharigha oxshash siyasiy nishanlar üchün xizmet qilghanning sirtida, jem'iyettiki chiriklik weqeliri we bashqa ijtima'iy weqelerni otturigha chiqirip tenqid qilishtimu küchlük rol oynighan. Mesilen, wuken déhqanlirining qozghilip, yerlirini tartiwalghan chirik emeldarlargha qarshi élip barghan herikiti buning bir janliq misali bolup, bu qétimliq herikette intérnét wuken xelqining dawasining jem'iyetke tarqilishida, jama'et pikri hasil qilishida muhim rol oynighan.

Chégrasiz muxbirlar teshkilati xitay, iran we wyétnamdin ibaret bu üch döletni dunyada intérnét eng éghir cheklimige uchraydighan we shundaqla intérnét abontliri eng éghir teqibge uchraydighan dölet dep élan qilghan bolup, uning xitaygha a'it qismida: "Xitay Uyghur, tibet we mongghul rayonlirida weqe yüz bergende intérnétni késip tashlash arqiliq, weziyetni kontrol qilishqa urundi. Uyghur, tibet, mongghullar intérnét qamalining tunji ziyan'gha uchrighuchiliri" dep körsetken.

Kéyin, xitayning bu herikitini kon'go jumhuriyiti, kaméron we qazaqistan qatarliq döletlermu örnek élip, dölet ichidiki weqelerni jimiqturushta oxshash wasitini qollan'ghan. Chégrasiz muxbirlar teshkilati bu xil diktator hakimiyetlerning intérnétta chekleydighan mezmun da'irisining barghanséri kéngiyip bérish bilenla qalmay, belki intérnét qollan'ghuchilirigha qaratqan teqibni kücheytiwatqanliqini eskertip: "Süriye, behreyin we shuninggha oxshash öktichilerge zulum qiliwatqan dölet hakimiyetliri öktichilerni shériklirining ismini dep bérishke qistashning ornigha, ularning féyisbuk we skayipqa oxshash tor betke kiridighan shifrisini soraydighan boluwaldi" deydu.

Intérnét uchur-alaqe wasitilirini kontrol qilip kéliwatqan döletler bir yandin uni cheklise, uni yene bir yandin özining teshwiqatini qilidighan wasitige aylanduruwatqan bolup, doklatta, buninggha xitay hökümiti misal qilip körsitilgen. Mesilen, aldinqi yili ichki mongghulda yüz bergen bir xitay shopurning bir mongghul charwichini aptomobilda bésip öltürüwetkenlik weqesi yüz bergende, bu weqe xitayning ichi we sirtida zor inkas qozghighan idi. Eyni chaghda xitay da'iriliri izdesh matorlirida ichki mongghul dégen sözni chekligen idi. Shuning bilen birge waqitta, xitay da'iriliri yene, mexsus qilip "Qedirlik oqughuchilar we dostlar, ichki mongghuldiki u weqe peqetla bir qatnash hadisisi. Yaman gherezlik kishiler buni milliy mesilige we yaki tebi'iy gaz we néfit mesilisige aylandurushqa urunmaqta. Hökümitimiz weqege qattiq köngül bölmekte. Biz oqughuchilarning ösek sözlerge ishenmeslikini ümid qilimiz..." dégen'ge oxshash teshwiqat bayanatlirini herqaysi tor bet we bloglarda tushmutushtin tarqatqan. Mutexessisler, xitay hökümitini 40 mingdin artuq mikroblogning uchur arxipigha ige, dep qaraydighan bolup, ular yene xitay hökümitining xelq'ara intérnét saheside yüz bériwatqan xakkirliq hujumlirining arqisidiki küch ikenlikige ishinidu. Chégrasiz muxbirlar teshkilatining ilgiri sürüshiche, hazir xitay, süriye we iran'gha oxshash döletlerning normal armiyidin bashqa yene, mexsus intérnét hujumi élip baridighan "Intérnét armiyisi" bar bolup, hökümet bu armiyining resmiy yaki gheyriy resmiy yosundiki teshkilligüchiliridur. Hazir dunya miqyasida intérnétta élan qilghan köz qarishi sewebidin türmide yétiwatqan 117 mehbus bar bolup, ularning köpinchisi yene shu yuqiridiki üch dölette.

Chégrasiz muxbirlar teshkilati bügün élan qilghan doklatida yene, 2012-yilidiki intérnét düshmenliri dep bahalan'ghan döletlerning tizimlikini élan qilghan bolup, ular bérma, xitay, kuba, iran, shimaliy koriye, se'udi erebistan, süriye, türkmenistan, özbékistan, wyétnam, behreyn we bélarus qatarliq döletlerdin ibaret. Yuqiridiki döletlerdin sirt yene, qazaqistan, hindistan, misir, rusiye, tayland qatarliq döletler "Közitish astidiki döletler" qatarigha élin'ghan.

Uningda éytilishiche, 2012-yili xitay intérnétni qamal qilish téxnikisini ashurush bilen birge, xususiy kompyutér pen-téxnika shirketlirini özi bilen hemkarliship, intérnét erkinlikini chekleshke qistighan. Qazaqistan bolsa, yawropa bixeterlik we hemkarliq teshkilatining re'islikini tapshuruwalghanda, gerche démokratiyilishish yolida qedem tashlash heqqide wede bergen bolsimu, emma u wedilirini bir chetke qayrip qoyup, qazaqistan néfit ishchilirining namayishi yüz bergende we bir qanche qétim meydan'gha kelgen sirliq partlash weqeliride we shundaqla prézidént nazarbayéfning salametlik ehwaligha oxshash xelq köngül bölidighan mesililerde intérnét uchurlirini qattiq qamal qilip, alaqidar tor betlerni taqighan. Bezi sheherlerning alaqe wasitilirini pütünley késip tashlighan. Közitish astigha élin'ghan döletler qatarida yene pakistan, tajikistan, ezerbeyjan qatarliq döletlermu bar bolup, bu döletlermu dölet ichide yüz bergen weqelerde uchurni qamal qilghan.

Chégrasiz muxbirlar teshkilati 3-ayning 12-küni intérnét erkinlikini chekleshke qarshi turush küni munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, hökümetler intérnétni qamal qilish üchün qandaq wasitini ishqa sélishidin qet'iynezer, ular salghan "Ot tamlar" ni bösüp ötüp kétidighan téxnikilarningmu künsayin tereqqiy qilip, diktator hökümetlerni qéyin ehwalda qoyuwatqanliqini eskertken we shundaqla intérnét erkinliki mesilisining hazir xelq'ara diplomatiyidiki muhim bir mesilige aylan'ghanliqini tekitligen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet