Erkinlik sariyi: “Xitayning intérnétni qamal qilish téxnikisi künsayin kücheymekte”

Erkinlik sariyining 657 bettin terkib tapqan, bir qisim döletler hökümetlirining intérnét üstidiki bésim siyasiti heqqidiki tekshürüsh doklatida, xitay hökümitining insanlarning pikir we uchur élish erkinlikini qattiq depsende qiliwatqanliqi tenqid qilin'ghan.
Muxbirimiz irade
2012.09.26
xitay-internet-saqchisi-305.jpg Xitay intérnét saqchisi
RFA

Erkinlik sariyi bügün élan qilghan “Hökümetlerning intérnét üstidiki barghanséri küchiyiwatqan bésimi” namliq yéngi doklatining xitaygha a'it qismida körsitilishiche, xitaydiki intérnét abontlirining sani omumiy nopusning 38 pirsentini teshkil qilidighan bolup, xitay, intérnét abontlirining köplüki jehette dunyada birinchi orunda turidiken. Emma buninggha qarshi, xitay dunyadiki intérnét erkinliki eng éghir depsende qilinidighan döletlerning biri bolup, intérnét abontliri uchur erkinlikidin mehrum qélishqa dawam qilmaqta. Xitay hökümiti bu jehette “Ikki bisliq” siyaset yürgüzüp, bir yaqtin iqtisadiy menpe'et yüzidin intérnétning tarqilishini qollisimu, emma yene bir yaqtin uning ichidiki mezmunlarni qattiq kontrol qilmaqta.

Xitay hökümiti 2011-2012-yil ichide intérnétni qamal qilish téxnikisini téximu ilgharlashturup, qamal qilish da'irisi we sür'itini ashurghan, nurghun kishilik hoquq aktipliri, adwokatlar we blog qollan'ghuchilirini intérnéttin chekligen, nurghun mezmunlarni izdesh matoridin öchürüwetken. Xitaydiki intérnét qollan'ghuchiliri bu mezgil ichide xitayning özide yüz bergen nurghun chong weqelerdin, wikilikis tori ashkariliwetken höjjetler weqesidin, ottura sherqtiki démokratik heriketlerdin toluq xewerdar bolalmighan. Eng qisqisi, xitaydiki abontlar xitayda yüz bergen eng muhim siyasiy setchilik bolghan boshiley weqesidin xewersiz qalghan. Ularning chet'ellerdiki tor betlerge kirishimu türlük téxnikilar arqiliq astilashturulghanning sirtida, siyasiy sezgürlükke ige tor betler we yaki tiwittér, féyisbuk we yutubqa oxshash dangliq xelq'ara ijtima'iy tor betler hélihem étik.

Doklatta, xitay hökümitining intérnétqa érishishni pütünley tosuwétish bilen tonulidighanliqi alahide eskertilgen. Uningda bildürülüshiche, buningdiki eng körünerlik bolghini 2009-yilidiki ürümchi weqesi bolup, intérnét jem'iy 2009-yili 7-aydin 2010-yili mayghiche 10 ay étiwétilgen. Doklatta éytilishiche, adette xitay hökümiti bundaq namayishlar yüz bergende intérnétni bir heptidin 3 heptigiche bolghan ariliqta taqiwétidighan bolup, Uyghur élining intérnétini 10 ay üzüwétilishi xitay tarixidiki eng éghiri iken.

Xitay kompartiyisining intérnéttiki mezmunlarni kontrol qilish istratégiyisini üch xil shekilde yeni, aptomatik filtirlesh, intérnét mulazimiti shirketlirini chekleshke maslishishqa mejburlash we aldin'ala tedbir élish usulliri arqiliq yürgüzüsh arqiliq intérnétni qattiq bashqurup, intérnét abontlirini xelq'aradiki uchur almishish sistémisidin ayrip qoyghan. Doklatta mundaq déyilgen:
-Da'iriler ataqqa intérnéttiki shehwaniy mezmunlar, qimar, söz-chöcheklerning yéyilishining aldini éliwatqan bolsimu, emma emeliyette siyasiy sezgürlükke témilar we yaki ijtima'iy weqelerge a'it mezmunlarni nishan qilghan. Xitay da'iriliri eng qattiq chekleydighan témilar yuqiri derijilik rehberlerge qaritilghan tenqidni öz ichige alghan mezmunlar, xitayning kishilik hoquq weziyitige alaqidar we shundaqla Uyghurlar we tibetlerning hoquqlirining depsende qilinishigha alaqidar mezmunlar we falun'gung herikiti, 1989-yilidiki ti'enmén weqesi, öktichilerge alaqidar mezmunlar eng qattiq cheklinidighan témilardur. Buningdin sirt, 2011-yili ichide xitayda yuqiri sür'etlik poyiz soqulush weqesi, ottura sherqtiki hökümetke qarshi namayishlar, yaponiyidiki yadro istansisining partlash weqesi, buzulghan yémeklikler we muhit mesililiri, ichki mongghuliyide yüz bergen namayishlargha a'it mezmunlar cheklen'gen.

Xitay hökümiti intérnét mulazimet shirketlirini intérnéttiki mezmunlarni özliri xalimaydighan mezmunlarni tazilashqa mejburlaydighan bolup, shirketler buninggha emel qilmighan teqdirde özining tijaret kinishkisini yoqitip qoyushtin ensirep, hökümetning körsetmisi boyiche ish qilishqa mejbur bolidiken. Mesilen, doklatta körsitilishiche, xitaydiki eng chong we eng dangliq munazire tor béti sina shirkitige a'it munazire béti bolghan wéybo bolup, sina shirkiti özining xitaydiki “Eng küchlük tazilash, filtirlesh” sistémisigha ige ikenlikini, her küni 24 sa'et aptomatik filtirlesh sistémisi we yüzligen xizmetchining mexsus wéybo munazire bétide cheklen'gen mezmunlarni filtirlesh, tazilash bilen meshghul bolidighanliqini éytqan. Bu xizmetchiler kün boyi intérnétqa yollan'ghan sezgür témilarni, sezgür kishilerning tor hésabini, ular yollighan témilarni öchürüsh, kishiler izdesh matori arqiliq izdigen témilargha a'it mezmunlarni öchürüsh bilen shughullinidiken. Mesilen, séntebir éyida bu tor bet hökümetning telipige bina'en bir qisim xitay emeldarlarning qolidiki qimmet bahaliq sa'et, somkilar körsitilgen resimlerni intérnéttin éliwetken we we u resimlerni yollighan kishilerning hésablirini taqiwetken. Bezi statistikilargha asaslan'ghanda xitayda intérnét izdesh matoridin cheklen'gen sözlerning sani 800 din ashidiken. Bu “Medeniyet inqilabi” dégen söznimu öz ichige alidiken.

Doklattin qarighanda, xitay hökümiti intérnét mulazimet shirketlirini intérnét bashqurushini téximu kücheytishke qistawatqan bolup, kompartiye siyasiy byurosi bu heqte mexsus höjjet tarqatqan we hetta bir qisim siyasiy rehberler mexsus bu shirketlerge mexsus bérip, öz éghzi bilen telipini éytqan.

Doklatta otturigha qoyulghan qiziqarliq nuqtilarning biri bolsa, hökümet mexsus pul bérip özliri üchün gep qilghili salidighan munazirichiler mesilisi. Doklatta éytilishiche, xitay hökümiti 2005-yilidin béri ma'ashliq munazirichilerni ishqa sélishqa bashlighan bolup, bu kishiler toxtimay herxil dangliq munazire tor betlirige oxshimighan qollan'ghuchi isimliri bilen kirip, mexsus hökümetni kökke kötürüsh, munberdiki hökümetke naraziliq bildürülgen témilardiki pikir éqimini burash we zor weqelerdiki pakitlarni burmilash, hökümetke qarshi gep qilghanlarni tillash yaki uni yuqirigha doklat qilish bilen shughullinidiken. 2008-Yilidiki bir tekshürüshtin qarighanda pütün memliket boyiche bundaq ma'ashliq munazirichilerning sani 250 mingdin oshuq iken, emma 2012-yilida intérnét qollan'ghuchiliri sanining yenimu örligenlikini nezerge alghanda bu xil ma'ashliq munazirichilerningmu köpeygenliki muqerrer iken. Dölet 2011-yili memliket miqyasi boyiche mexsus bu xil munazirichilerni terbiyilesh kurslirini orunlashturghan.

Xitay hökümiti mana mushundaq usullar arqiliq xitaydiki puqralarning pikir erkinliki we uchurgha érishish erkinlikini qattiq cheklep kéliwatqan bolup, doklatta oxshimighan pikri sewebidin türmilerde yatqan, yétiwatqan, öyide qamalgha élin'ghan lyu shawbo, ey wéwé qatarliq kishilerning qatarida 2009-yilidiki ürümchi weqesidin kéyin qolgha élin'ghan Uyghur tor bet bashqurghuchilirining aqiwitimu tilgha élin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.