Дуня банкиси хитайни иқтисадий ислаһат елип беришқа чақирди

Хитайниң иқтисади тәрәққиятиниң вәзийити һәққидә дуня банкиси билән хитай тәрәққият тәтқиқат мәркизи бирликтә тәйярлиған доклат дүшәнбә күни бейҗиңда рәсмий елан қилинди.
Мухбиримиз ирадә
2012.02.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xitay-eksport-305.jpg Хитай експорт еһтияҗиниң истемалчилар еһтияҗи вә земин баһасиниң өрлишини астилитиш тоғрисидики доклат йиғини. 2012-Йили 17-январ, бейҗиң.
AFP

Дуня банкисиниң башлиқи роберт золлик доклатни елан қилиш мунасивити билән бейҗиңдин бәргән баянатида, хитайниң һазирқи иқтисадий моделини давамлаштурса болмайдиғанлиқини әскәртти.

“хитай 2030” дәп аталған бу доклат дуня банкиси вә хитайдики тәрәққият тәтқиқат мәркизиниң һәмкарлишиши нәтиҗисидә тәйярлап чиқилған болуп, хитай иқтисадий бундин кейинму һазирқи тәрәққият сәвийисини сақлап қалаламду, хитайниң иқтисадий тәрәққияти дуня иқтисади, муһит вә өз ичидики иҗтимаий мәсилиләрниң тәсиригә учрамду дегәндин ибарәт икки чоң соални чиқиш қилип туруп тәйярланған. Хитайниң йеқинқи иқтисадий тәрәққиятиниң барлиқ амиллири үстидә инчикилик билән тәкшүрүш елип берилған бу 468 бәтлик доклатниң кириш қисмида мундақ дейилгән:
“хитай өткән 30 йил җәрянида бир қатар ислаһатларни елип бериш арқилиқ, йиллиқ миллий ишләпчиқириш миқдарини йилиға 10 пирсәнттин ашуруп маңди вә 500 милйон кишини намратлиқтин қутулдуруп, әң чоң екиспортчи дөләт вә дуняниң әң чоң ишләпчиқарғучиси сәвийисигә кәлди. 2030-Йилиғичә хитай юқири киримлик дөләт вә дунядики әң чоң иқтисадий күч болуш йошурун күчигә игә. Әмма хитай буниңға йетиш үчүн чоңқур ислаһатларни елип берип, йеңи иқтисадий истратегийини бәлгиләп чиқиши керәк. Дең шявпиң йолға қойған иқтисадни ечиветиш сияситини 30 йилдин ошуқ йүргүзгән хитай әмди йәнә бир бурулуш нуқтисиға йетип кәлди.”

Доклатта алаһидә әскәртилгән нуқтиларниң бири, хитайниң дөләт игидарчилиқидики карханилириниң тәсирини азайтиш вә дөләтниң иқтисад үстидики контроллуқини азайтиш мәсилиси болуп, дуня банкиси хитайниң әркин базар системисиға өтүшиниң һаятий әһмийәткә игиликини тәкитлигән. Униңда, “хитай иқтисади һазирғичә гәрчә йилиға 3 ханилиқ рәқәм билән өрләп маңған болсиму, әмма 2020-йилларға кәлгәндә бу сүрәт бирдинла астилап, нурғун яхши болмиған ақивәтләрни пәйда қилиши вә бу хитайдики иҗтимаий мәсилиләр билән бирлишип, чоң иҗтимаий ақивәтләрни кәлтүрүп чиқиши мумкин” дейилгән. Дуня банкисиниң қаришичә, юқириқидәк әһвалниң алдини елиш үчүн хитайниң иқтисадий вә иҗтимаий саһәләрдә бир қатар чоңқур ислаһатларни елип бериши керәклики билдүрүлгән.

Доклатта тәкитләнгән нуқтилардин бири йәнә, банка вә пул муамилә саһәсидә әркин риқабәткә йол қоюш вә ислаһатларни қоллаш вә һәммә кишигә пурсәттин бәһримән болуш пурсити бериш мәсилиси. Униңда ейтилишичә, хитай һөкүмити һәммә кишини пурсәтләрдин ортақ бәһримән қилидиған “пурсәт баравәрлики” ни вә хәлқни өз һаятиға мунасивәтлик қарарларға арилишиш шараитигә игә қилидиған бир системини яритиши, қанун системисини күчәйтиши керәк. Әгәр ундақ болмайдикән, буниңдин келип чиққан иҗтимаий ақивәтләрму иқтисад тәрәққиятиға тосалғу болиду. Дуня банкиси йәнә, хитай һөкүмитини дөләттики “бай-кәмбәғәллик пәрқи “ни азайтиш үчүн җиддий тәдбир елишқа чақирип, буни муқимлиқниң асасий дәп көрсәткән.

Доклатта әскәртилишичә, хитай иқтисади асасән експорт вә импортқа тайинип қалған болуп, хитай һазир бу хил вәзийәтни өзгәртип, “дөләт ичи истемали” ни асас қилған иқтисадий системини шәкилләндүрүши керәк икән. Буниң тәсири, униң әң чоң експорт базири болған явропада иқтисадий кризис йүз бәргәндә интайин очуқ оттуриға чиққан болуп, хитайда нурғун завутлар тақилип қелиш билән бирликтә, пулниң пахаллишиш дәриҗиси өрләп кәткән. Шуңа дуня банкиси хитай хәлқиниң истемал күчини ашурушниң хитай иқтисадий үчүн муһим әһмийәткә игә икәнликини тәкитлимәктә.

Бүгүн, доклатниң елан қилиниш мунасивити билән дуня банкиси башлиқи роберт золлик бейҗиңда қилған мәхсус баянатидиму хитайниң өз ичидики бу хил мәсилиләрни түгитип, дөләт контроллуқини азайтишта очуқ-ашкара болушқа чақириш билән биргә, юқиридики доклатни “хитайниң бундин кейинки сиясәтлирини бәлгилишигә бир йол көрсәткүчлүк рол ойнайду” деди.

Дуня банкиси тәйярлиған “2030 хитай” намлиқ бу доклатта хитайға төвәндики 6 хил тәклипни оттуриға қойған. Йәни, хитай һөкүмитиниң кейинки он йилда иқтисади тәрәққиятини сақлап қелиш үчүн, базар иқтисадини күчәйтиш үчүн түзүлмә җәһәттин ислаһатларни елип бериш. Ислаһат қәдимини тезлитип, ислаһатқа очуқ система бәрпа қилиш, йешил муһит бәрпа қилип, байлиқ мәнбәлирини қоғдашни күчәйтиш, пурсәтни ашуруп, һәммә кишини иҗтимаий параванлиқтин ортақ бәһримән қилиш, пул-муамилә системисини күчәйтиш, дуня билән өз-ара мәнпәәт йәткүзүшни асас қилған асаста мунасивәт орнитиш.

Дуня банкиси әскәртип, әгәр хитай һөкүмити юқиридики ислаһатларни оңушлуқ елип берип, бу бурулуш нуқтисидин оңушлуқ өтүп кәтмигән тәқдирдә, иқтисадий вә иҗтимаий мәсилиләр билән йүзлишишкә мәҗбур болиду, дәйду вә юқиридики ислаһатларни дадиллиқ билән елип беришниң әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң өзигә пайдилиқлиқини, йәни, бу арқилиқ хитайниң “оттура һал киримлик” дөләттин “юқири киримлик” дөләт қатариға киришигә пурсәт яриталайдиғанлиқини билдүриду.

Игилинишичә, мәзкур доклатниң хитайда дөләт рәиси алмишидиған бир мәзгилдә елан қилиниши хитайниң йеңи рәһбәрлик қатлимини йеңичә иш тутушқа чақиришни мәқсәт қилған болсиму, әмма бу һәқтә елан қилинған дәсләпки мулаһизиләрдә көзәткүчиләр, хитайда тилға елинған ислаһатларни елип беришниң асанға тохтимайдиғанлиқини билдүрүшмәктә. Мәсилән, вашингтон почтиси гезити бу һәқтики мулаһизисидә, дуня банкиси оттуриға қойған бу ислаһат пикирлириниң нурғунлиған мустәһкәм тосуқларға дуч келидиғанлиқини билдүргән. Вашингтон почтисиниң ейтишичә, бу ислаһат тәклиплириниң көпинчиси хитай коммунист партийисиниң биваситә мәнпәитигә вә шундақла дөләт бюрократлириниң, дөләт игидарчилиқидики завут-карханиларниң мәнпәитигә биваситә тақишидиған болғанлиқтин, юқириқидәк ислаһатларни елип бериш унчә оңайға чүшмәйдикән.

Дуня банкиси башлиқи золлик бүгүнки сөзидиму ислаһат елип беришниң асанға чүшмәйдиғанлиқини қобул қилған, әмма у буниң билән бирликтә хитай һөкүмитиниң ислаһатни асанлаштуруш үчүн қәдәмму-қәдәм, балдақму-балдақ өзгәртиш елип бериш шәкли арқилиқ, узун муддәтлик пиланларни йолға қойса болидиғанлиқини ейтқан. Әмма вашингтон почтиси гезитиниң ейтишичә, хитайниң ички сияситини йеқиндин көзитип келиватқан көзәткүчиләр хитайниң йеңи дәвр рәһбәрлик қатлиминиңму бу хил узун муддәтлик, қәдәмму-қәдәм өзгириш пиланиға қизиқидиғанлиқиға гуман билән қарайдикән. Уларниң көрситишичә, әркин риқабәткә йол қоюп, дөләт игидарчилиқиниң тәсирини азайтиш хитай коммунист һакимийитиниң әқидилиригә зит болуп, бу, уларниң биваситә мәнпәитигә тәсир йәткүзиду. Шундақла банка системисини ислаһат қилип, өсүм нисбитини базарға қарап тәңшәш дегәнлик партийә вә һөкүмәтниң иқтисадий саһәдики күчини азайтиш дегән мәнигә келидиғанлиқини ипадиләп, хитай һөкүмитиниң буниңға йеқинлашмайдиғанлиқини билдүргән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.