Хитайниң истанбул баш консулидин уйғурлар һәққидә суал сориған язғучи ели әрән әпәнди билән сөһбәт

2010 ‏ - Йили 4 ‏ - айниң 26 ‏ - күни мәркизи истанбулға җайлашқан бирлик вәхпиниң мәркизидә өткүзүлгән тарихтики түркийә ‏ - хитай мунасивәтлири дегән темида өткүзүлгән йиғинға қатнашқан хитайниң истанбулда турушлуқ баш консули хе җаңчүән вақит гезитиниң язғучиси ели әрән әпәнди қатарлиқ түрк ахбаратчиларниң уйғурлар һәққидә сориған соаллириға җаваб бәргән болсиму, бәзи соалларға җаваб бериштин баш тартип соалға мунасивәтсиз сөзләрни қилғанлиқтин йиғин иштиракчилири етираз билдүрүп ғулғула қилишқан иди.
Мухбиримиз арислан
2010.04.30
Xitay-istanbul-konsuli-Turklerge-Uyghur-toghrisida-jawap-bermekte-305.jpg Сүрәт, 2010 - йили 4 - айниң 26 - күни мәркизи истанбулға җайлашқан бирлик вәхпиниң уйуштуруши билән өткүзүлгән "тарихтики түркийә - хитай мунасивәтлири", дегән темидики йиғинда, хитайниң истанбулда турушлуқ баш консули хе җаңчүән сөздә.
RFA Photo / Arslan

Биз, хитайниң истанбулда турушлуқ баш консули хе җаңчүәндин, уйғурлар һәққидә арқа ‏ - арқидин бир қанчә соал сориған вақит гезитиниң мухбири ели әрән әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Соал: Һөрмәтлик ели әрән әпәнди, сиз хитай баш консулидин қандақ соалларни соридиңиз? сиз у соалларға хитай баш консулидин йетәрлик җавабқа еришәлидиңизму?

Җавап: Хе җаңчүән, хитайниң истанбулда турушлуқ баш консули болғанлиқи үчүн сориған соаллиримға толуқ вә тәпсилий җавабқа еришишни күткән идим, әмма толиму әпсусландим, чүнки маңа берилгән җаваблар сориған соаллиримға мунасивәтсиз иди. Мәсилән, мән, немә үчүн шәрқий түркистанда, аялларниң, 18 яштин кичик балиларниң мәсчиткә кирип намаз оқуши чәкләнди? дәп сориған идим. Чүнки шәрқий түркистандики мәсчитләрниң дәрвазисиға, аялларниң, 18 яштин кичик балиларниң мәсчиткә кирип намаз оқуши чәкләнди дегән хәтләр йезилған тахтилар есилған, бу соалимға бәргән җаваб " ундақ иш йоқ, хитайда вә шәрқий түркистанда мәсчитләргә кириш әркин, халиған киши кирәләйду" дәп җаваб бәрди. Әмма у йәрдә мәсчитләргә у хил хәтләрниң йезилғанлиқини пүткүл дуня билиду. Пүткүл дуня билгән болсиму, хитай баш консули билмәйдиғандәк "ундақ иш йоқ" дәп җаваб бар. Бу җаваб баш консулниң беридиған җаваби әмәс, бәлки бу, кочиларда айлинип йүргән адәттики кишиләрниң беридиған җавабиму әмәс. Мән соалимға хитай баш консулиниң, хитай һөкүмитигә вакалитән җаваб беришини күткән идим, әмма күткән җавабни бәрмиди. Мениң қаришимчә, әгәр мәсчиткә кириш чәкләнди дегән у хил түзүмни йезишқа тоғра кәлсә, буни пәқәт дөләт чиқириду, һәмдә дөләт чиқарса бир, икки мәсчиткила әмәс пүткүл мәсчитләргә асиду, һәқиқәтән қарайдиған болса, у йәрдә бу хил түзүм бар, бу хил түзүмни шәхсләр әмәс, бәлки дөләт чиқиралайду, демәк, хитай дөлити шәрқий түркистанда пүткүл мәсчитләргә у хил түзүмни йезип асқан.

Соал: Һөрмәтлик ели әрән әпәнди сиз йәнә қандақ соал соридиңиз, хитай баш консули немә дәп җаваб бәрди?

Җавап: Иккинчи соалим, немә үчүн шәрқий түркистандин мусулман яш қизлар паһишә қилишқа мәҗбурлинип башқа шәһәрләргә мәҗбурий елип кетилиду? дегән соални сориған идим, хитай баш консули маңа, " ундақ иш йоқ " дәп җаваб бәрди, әлвәттә бу хил соалларға җаваб беришниң әң асан усули " ундақ иш йоқ " дейиш, бу җаваб әмәс, бәлки җаваб бериштин баш тартиш вә яки ойдурулған җаваб. Йәнә бир соалим, немә үчүн шәрқий түркистанни хитайлар шинҗаң дәп атайду? шәрқий түркистанни силәр йеңидин ишғал қилғанлиқиңлар үчүн йеңи земин дәп атайсиләр. Әгәр у йәр силәрниң земиниңлар болса, немә үчүн йеңи земин дәп атайсиләр? дәп соридим, бу соалға тарихқа һеч уйғун кәлмәйдиған ғәлитә бир җаваб берип шәрқий түркистанни " тарихта бир заманлар руслар ишғал қилған иди, кейин хитайлар руслардин қайтуруп алди" деди. Тарихта һеч қачан бундақ вәқә йоқ, бир баш консулниң тарихни билмәй туруп бундақ демәслики керәк иди, әмма тарих билән мунасивити йоқ, тоғра болмиған бир җаваб бәрди. Бизниң соаллиримизни "һәқиқәткә уйғун әмәс, хата чүшәнчә бар" деди, әслидә баш консулниң бәргән җаваблири һәқиқәткә уйғун болмиған җаваблар. Кейин мән йәнә сәддичин сепили һәққидә соридим, йәни хитайниң ташқи чегра сизиқлириға әмәс, әгәр шәрқий түркистан хитайниң земини болса, немә үчүн сәддичин сепили ички тәрәпкә селинған? сәддичин сепили әслидә, түркләрдин қорққанлиқи үчүн узун мусапилик селинған бир сепилди, сепилниң йәнә бир тәрипи хитайниң земини әмәс, әмма бүгүнки күндә сәддичин сепили хитай ишғал қиливалған земинларниң оттурисида, һечбир дөләт өз дөлитиниң оттуриға сепил салмайду, буниңға асасланғанда, сәддичин сепилиниң йәнә бир тәрипи хитайниң өз земини әмәс.

Соал: Һөрмәтлик ели әрән әпәнди хитай баш консулидин башқа йәнә қандақ соалларни соридиңиз вә қандақ җавабларға ериштиңиз?

Җавап: Йәнә бир соалим, шәрқий түркситанлиқларға йәнә қачанғичә зулум қилиниду? дегән соал иди, бу соалға толуқсиз җаваб бәрди. Мән йәнә, түркийидә хитай маллири сүпәтсиз мал дәп тонулди, бир йәрдә мал елишқа тоғра кәлсә, кишиләр өз ‏ - ара хитай мели болмисун дәйду адәттә. Түркийидә йәнә бир мақал ‏- тәмсил бар, "бу әзийәт хитай зулумидин өтүп кәтти" дәйдиған. Мән хитай баш консулиға хитаб қилип дедимки, түркийидә хитай маллири бәк сүпәтсиз, аҗиз маллар, әмма хитай зулуми бәк күчлүк бир зулум. Қачан бу иккиси бир - бири билән алмишиду? йәни қачан хитай мели сүпәтлик болиду? қачан хитай зулуми түгәйду? дегән соалимға хитай баш консули җаваб бәрмиди. Башқиларниң соаллириму җавабсиз қалди. Хуласә қилип ейтқанда, мениң сориған соаллиримға берилгән җаваблар бир баш консулниң беридиған җаваби әмәс, чүнки, бир баш консул баш консул болуш сүпити билән бу йәргә келип сөз қилған болса, у дөлитигә вакалитән сөз қилиду, униң бәргән җаваблири хитай дөлитигә вәкиллик қилиду, шуниң үчүн хитай һөкүмитиниң бәргән җаваби һесаблиниду, мундақчә ейтқанда, қарайдиған болсақ, хитай һөкүмити мениң сориған соаллиримниң һечбиригә қанаәтлинәрлик җаваб берәлмиди, демәктур.
 
Соал: Һөрмәтлик ели әрән әпәнди, сиз бу йиғиндин вә хитай баш консули бәргән җаваблардин немиләрни һес қиливатисиз?

Җавап: Буниңдин кейин хитай һөкүмити бу хусуста өзгәртиш елип баридиғанлиқиға даир хитай баш консули бирәр ишарәт яки аламәт бәрмиди, ундақ иш йоқ, зулум йоқ, шәрқий түркситанлиқларға зулум қилинмиди, деди. Әгәр зулум қилиниватиду дейилгән болса, биз буниңдин кейин диққәт қилимиз, зулум қилинмаслиқ үчүн, һәқсизлиқ болмаслиқ үчүн хизмәт ишләймиз дегәндәк сөзләрни қилмиди, йәни хитайниң һазирқи сиясити давам қилидиғанлиқини һес қилдим, уйғурлар болсун, шәрқий түркистандики пүткүл мусулманлар болсун, уларға нисбәтән хитайниң селиватқан зулумлирини йениклитиш тоғрисида һечқандақ ишарәт көрмидим, әпсуслинарлиқ билән, шәрқий түркситанлиқларға қилиниватқан хитай зулуми давам қилиду дәп һес қиливатимән.

Бу һәқтә биз техиму көп мәлумат елиш үчүн шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи һамут көктүрк билән сөһбәт елип бардуқ.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики сөһбитимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.