Xitayning istanbul bash konsulidin Uyghurlar heqqide su'al sorighan yazghuchi éli eren ependi bilen söhbet

2010 ‏ - Yili 4 ‏ - ayning 26 ‏ - küni merkizi istanbulgha jaylashqan birlik wexpining merkizide ötküzülgen tarixtiki türkiye ‏ - xitay munasiwetliri dégen témida ötküzülgen yighin'gha qatnashqan xitayning istanbulda turushluq bash konsuli xé jangchüen waqit gézitining yazghuchisi éli eren ependi qatarliq türk axbaratchilarning Uyghurlar heqqide sorighan so'allirigha jawab bergen bolsimu, bezi so'allargha jawab bérishtin bash tartip so'algha munasiwetsiz sözlerni qilghanliqtin yighin ishtirakchiliri étiraz bildürüp ghulghula qilishqan idi.
Muxbirimiz arislan
2010.04.30
Xitay-istanbul-konsuli-Turklerge-Uyghur-toghrisida-jawap-bermekte-305.jpg Süret, 2010 - yili 4 - ayning 26 - küni merkizi istanbulgha jaylashqan birlik wexpining uyushturushi bilen ötküzülgen "tarixtiki türkiye - xitay munasiwetliri", dégen témidiki yighinda, xitayning istanbulda turushluq bash konsuli xé jangchüen sözde.
RFA Photo / Arslan

Biz, xitayning istanbulda turushluq bash konsuli xé jangchüendin, Uyghurlar heqqide arqa ‏ - arqidin bir qanche so'al sorighan waqit gézitining muxbiri éli eren ependi bilen söhbet élip barduq.

So'al: Hörmetlik éli eren ependi, siz xitay bash konsulidin qandaq so'allarni soridingiz? siz u so'allargha xitay bash konsulidin yéterlik jawabqa érishelidingizmu?

Jawap: Xé jangchüen, xitayning istanbulda turushluq bash konsuli bolghanliqi üchün sorighan so'allirimgha toluq we tepsiliy jawabqa érishishni kütken idim, emma tolimu epsuslandim, chünki manga bérilgen jawablar sorighan so'allirimgha munasiwetsiz idi. Mesilen, men, néme üchün sherqiy türkistanda, ayallarning, 18 yashtin kichik balilarning meschitke kirip namaz oqushi cheklendi? dep sorighan idim. Chünki sherqiy türkistandiki meschitlerning derwazisigha, ayallarning, 18 yashtin kichik balilarning meschitke kirip namaz oqushi cheklendi dégen xetler yézilghan taxtilar ésilghan, bu so'alimgha bergen jawab " undaq ish yoq, xitayda we sherqiy türkistanda meschitlerge kirish erkin, xalighan kishi kireleydu" dep jawab berdi. Emma u yerde meschitlerge u xil xetlerning yézilghanliqini pütkül dunya bilidu. Pütkül dunya bilgen bolsimu, xitay bash konsuli bilmeydighandek "undaq ish yoq" dep jawab bar. Bu jawab bash konsulning béridighan jawabi emes, belki bu, kochilarda aylinip yürgen adettiki kishilerning béridighan jawabimu emes. Men so'alimgha xitay bash konsulining, xitay hökümitige wakaliten jawab bérishini kütken idim, emma kütken jawabni bermidi. Méning qarishimche, eger meschitke kirish cheklendi dégen u xil tüzümni yézishqa toghra kelse, buni peqet dölet chiqiridu, hemde dölet chiqarsa bir, ikki meschitkila emes pütkül meschitlerge asidu, heqiqeten qaraydighan bolsa, u yerde bu xil tüzüm bar, bu xil tüzümni shexsler emes, belki dölet chiqiralaydu, démek, xitay döliti sherqiy türkistanda pütkül meschitlerge u xil tüzümni yézip asqan.

So'al: Hörmetlik éli eren ependi siz yene qandaq so'al soridingiz, xitay bash konsuli néme dep jawab berdi?

Jawap: Ikkinchi so'alim, néme üchün sherqiy türkistandin musulman yash qizlar pahishe qilishqa mejburlinip bashqa sheherlerge mejburiy élip kétilidu? dégen so'alni sorighan idim, xitay bash konsuli manga, " undaq ish yoq " dep jawab berdi, elwette bu xil so'allargha jawab bérishning eng asan usuli " undaq ish yoq " déyish, bu jawab emes, belki jawab bérishtin bash tartish we yaki oydurulghan jawab. Yene bir so'alim, néme üchün sherqiy türkistanni xitaylar shinjang dep ataydu? sherqiy türkistanni siler yéngidin ishghal qilghanliqinglar üchün yéngi zémin dep ataysiler. Eger u yer silerning zémininglar bolsa, néme üchün yéngi zémin dep ataysiler? dep soridim, bu so'algha tarixqa héch uyghun kelmeydighan ghelite bir jawab bérip sherqiy türkistanni " tarixta bir zamanlar ruslar ishghal qilghan idi, kéyin xitaylar ruslardin qayturup aldi" dédi. Tarixta héch qachan bundaq weqe yoq, bir bash konsulning tarixni bilmey turup bundaq démesliki kérek idi, emma tarix bilen munasiwiti yoq, toghra bolmighan bir jawab berdi. Bizning so'allirimizni "heqiqetke uyghun emes, xata chüshenche bar" dédi, eslide bash konsulning bergen jawabliri heqiqetke uyghun bolmighan jawablar. Kéyin men yene seddichin sépili heqqide soridim, yeni xitayning tashqi chégra siziqlirigha emes, eger sherqiy türkistan xitayning zémini bolsa, néme üchün seddichin sépili ichki terepke sélin'ghan? seddichin sépili eslide, türklerdin qorqqanliqi üchün uzun musapilik sélin'ghan bir sépildi, sépilning yene bir teripi xitayning zémini emes, emma bügünki künde seddichin sépili xitay ishghal qiliwalghan zéminlarning otturisida, héchbir dölet öz dölitining otturigha sépil salmaydu, buninggha asaslan'ghanda, seddichin sépilining yene bir teripi xitayning öz zémini emes.

So'al: Hörmetlik éli eren ependi xitay bash konsulidin bashqa yene qandaq so'allarni soridingiz we qandaq jawablargha érishtingiz?

Jawap: Yene bir so'alim, sherqiy türksitanliqlargha yene qachan'ghiche zulum qilinidu? dégen so'al idi, bu so'algha toluqsiz jawab berdi. Men yene, türkiyide xitay malliri süpetsiz mal dep tonuldi, bir yerde mal élishqa toghra kelse, kishiler öz ‏ - ara xitay méli bolmisun deydu adette. Türkiyide yene bir maqal ‏- temsil bar, "bu eziyet xitay zulumidin ötüp ketti" deydighan. Men xitay bash konsuligha xitab qilip dédimki, türkiyide xitay malliri bek süpetsiz, ajiz mallar, emma xitay zulumi bek küchlük bir zulum. Qachan bu ikkisi bir - biri bilen almishidu? yeni qachan xitay méli süpetlik bolidu? qachan xitay zulumi tügeydu? dégen so'alimgha xitay bash konsuli jawab bermidi. Bashqilarning so'allirimu jawabsiz qaldi. Xulase qilip éytqanda, méning sorighan so'allirimgha bérilgen jawablar bir bash konsulning béridighan jawabi emes, chünki, bir bash konsul bash konsul bolush süpiti bilen bu yerge kélip söz qilghan bolsa, u dölitige wakaliten söz qilidu, uning bergen jawabliri xitay dölitige wekillik qilidu, shuning üchün xitay hökümitining bergen jawabi hésablinidu, mundaqche éytqanda, qaraydighan bolsaq, xitay hökümiti méning sorighan so'allirimning héchbirige qana'etlinerlik jawab bérelmidi, démektur.
 
So'al: Hörmetlik éli eren ependi, siz bu yighindin we xitay bash konsuli bergen jawablardin némilerni hés qiliwatisiz?

Jawap: Buningdin kéyin xitay hökümiti bu xususta özgertish élip baridighanliqigha da'ir xitay bash konsuli birer isharet yaki alamet bermidi, undaq ish yoq, zulum yoq, sherqiy türksitanliqlargha zulum qilinmidi, dédi. Eger zulum qiliniwatidu déyilgen bolsa, biz buningdin kéyin diqqet qilimiz, zulum qilinmasliq üchün, heqsizliq bolmasliq üchün xizmet ishleymiz dégendek sözlerni qilmidi, yeni xitayning hazirqi siyasiti dawam qilidighanliqini hés qildim, Uyghurlar bolsun, sherqiy türkistandiki pütkül musulmanlar bolsun, ulargha nisbeten xitayning séliwatqan zulumlirini yéniklitish toghrisida héchqandaq isharet körmidim, epsuslinarliq bilen, sherqiy türksitanliqlargha qiliniwatqan xitay zulumi dawam qilidu dep hés qiliwatimen.

Bu heqte biz téximu köp melumat élish üchün sherqiy türkistan wexpining bash katipi hamut köktürk bilen söhbet élip barduq.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki söhbitimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.