Uyghur élige 6 milyon köchmen "Yerlikleshtürgen" xitay köchmenler mesilisi küchlük inkas qozghidi

Uyghur aptonom rayon da'iriliri hazir xitay ölkiliridin kelgen köchmenlerning menpe'itige kapaletlik qilish üchün ularni köchme nopustin "Turaqliq yerlik nopus" qa özgertish xizmitini keng qanat yaydurup, bir yilghimu yetmigen waqit ichide 6 milyon köchmenni Uyghur élining turaqliq nopusigha érishtürgen. Xitay hökümitining köchmenlerni "Yerlikleshtürüsh" dep atiwalghan bu herikiti chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliri we teshkilatlirining qattiq naraziliqini qozghimaqta.
Muxbirimiz irade
2012-07-13
Share
kochmen-305 2009-Yili 1-séntebir küni uyghur élige qarap yolgha chiqmaqchi bolghan xitay köchmenliri lenjudiki poyiz istansisida dem almaqta.
AFP Photo


Xitay hökümiti 5 - iyul weqes'idin kéyin Uyghur rayonida bir tereptin köchme nopusni kontrol qilishni kücheytip, Uyghurlargha olturaqname, öy ijare bérishni chingitqan. Kimlik tekshürüsh qattiq tutulup, Uyghurlar kimliksiz hetta nahiye bazirighimu kirelmeydighan bopqalghan idi. Köchme nopusni qattiq kontrol astigha élish siyasitining tesirige eng jiq Uyghur rayonining merkizi ürümchi shehiride yillardin béri ushshaq tijaret bilen shughullinip, jan béqiwatqan bashqa yerlik Uyghurlar uchrighan bolup, ular ürümchidin özi kelgen yéza - mehellirige qoghlinip, ürümchide topliship olturaqliship kelgen mehelliliri qayta özgertip yasash qurulush türi buyiche chéqip tüzlen'gen idi. Uyghurlarning xalighan yerge olturaqlishishi qattiq bir cheklimige uchrawatqan bir shara'itta, xitay ölkiliridin kelgen xitay köchmenliri derhalla Uyghur élige turaqliq olturaqlishish kinishkisige ériship, yerliklerge oxshash imtiyazlargha érishtürülgen.

Bu heqte xitay qanunchiliq torida élan qilin'ghan xewerdin qarighanda, xitay da'iriliri ötken yili 10 - aydin bashlap, ichkiridin kelgenlerning waqitliq turush kinishkisini emeldin qaldurup, uni menggülük olturaqlishish kinishkisige almashturghan. Mezkur belgilime élan qilin'ghan 10 aydin buyan jem'iy 6 milyon kishi bu kinishkige érishtürülgen. Yeni xitay da'irilirining ibarisi boyiche alghanda "Yerlikleshtürülgen".

Yuqiridiki xewer élan qilin'ghandin kéyin, xitay hökümitining bu belgilimini chiqirishtiki obyékti we meqset - muddi'asigha nisbeten türlük pikirlerni peyda qildi. Norwigiyidiki Uyghur ziyaliysi semet ependi yuqiridiki reqemning qorqunchluq bir reqemlikini we buningdin xitay hökümitining köchmen yötkesh siyasitini eng muhim xizmetler qatarida qoyup jiddiy ishlewatqanliqini körüwélishqa bolidighanliqini éytti.

Xewerde körsitilishiche, Uyghur aptonom rayon da'iriliri ichkiridin kelgen köchmenlerni öz yurtidikidek hés qildurush, ularning menpe'etlirige kapaletlik qilish üchün "Shinjanggha kelsengla, sen shinjangliq bolisen" dégen xizmet prinsipigha asasen xizmet qiliwatqan bolup, xewerde bundin kéyin da'irilerning sirttin kelgenlerni yerlikleshtürüsh xizmitidiki resmiyetlerni ongaylashturidighanliqini alahide eskertken.

Dunya Uyghur qurultiyi bayanatchisi dilshat rishit ependi bu heqte toxtilip, xitay hökümitining téximu köp köchmenni Uyghur élige kélishke jelp qilish arqiliq özining Uyghurlarni öz élide az sanliq qatarigha chüshürüsh istratégiyisini emeliyleshtürüwatqanliqini bildürdi.

Xitay köchmenler mesilisi Uyghurlarning eng qattiq naraziliqini qozghawatqan we rayondiki milliy ziddiyetningmu tüp négizi dep qariliwatqan bir hadise. Xitay hökümitining bu siyasitini kücheytishining ekische, Uyghurlarningmu buninggha bolghan naraziliqining künsayin éiship bériwatqanliqi yéqinqi yillardin buyan Uyghur élide xitay köchmenlirige hujum qilish weqelirining köpiyishi bilen öz ipadisini tapqan idi. Mesilen, yéqinqi bir qanche yil ichide yüz bergen aral weqesi, yéngi'ériq weqesi, yéngi bazar weqesi qatarliq weqelerning hemmiside xitay köchmenler hujum nishani qilin'ghan. Dilshat rishit ependi xitay hökümitining Uyghurlarning künsayin köpiyiwatqan qarshiliq heriketlirige diqqet qilishi kéreklikini, undaq bolmaydiken téximu köp 5 - iyul weqelirige yol achidighanliqini bildürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet