Хитайниң күч - қудритидики җуғрапийилик амиллар

Нюйорк вақти гезитидә елан қилинған "хитайниң күч- - қудритидики җуғрапийилик амиллар" мавзулуқ мақалидә, аптор роберт д. Кәплен хитайниң қудрәт тепишини униң җуғрапийилик орнидин айрип қарашқа болмайдиғанлиқини илгири сүргән. У хитайниң енергийә вә тәбиий байлиқларға болған еһтияҗиниң күнсайин ешип бериватқанлиқини, хитайниң енергийә вә истратегийилик кан байлиқлириға болған еһтияҗини қамдаш үчүн җениниң баричә һәрикәт қиливатқанлиқини баян қилиду.
Мухбиримиз ирадә
2010-04-27
Share
Xitay-herbi-parat-oct-1-atom-bomba 1-Өктәбир күни, хитай дөләт байримида параттин өтүватқан хитайниң әң йеңи типтики башқурулидиған бомба системисиниң көрүнүши.
AFP Photo

Аптор мақалисидә уйғур райони вә тибәт районлириниң хитай үчүн истратегийилик әһмийәткә игә икәнликини, чүнки бу икки район қиммәтлик тәбиий байлиқларға игә икәнликини баян қилип мундақ дәп язиду:

Уйғур вә тибәт районлирида давамлиқ хитайға қарши һәрикәтләр йүз берип туриду. Хитай мол нефит, тәбиий газ, мис вә төмүргә охшаш мол кан байлиқлири көмүлүп ятқан уйғур районини тинҗитиш үчүн көпләп хитай көчмәнлирини бу районға йөткимәктә.

Тибәт егизликидә болса мол миқдарда мис вә төмүр байлиқлири бар. Мана бу хитайниң бу районларниң муқимлиқидин әнсирәйдиғанлиқиниң вә җениниң баричә ташйол вә төмүр йол ясайдиғанлиқиниң сәвәбидур.

Аптор роберт. Д. Кәплен мақалисидә йәнә, хитайниң әтрапидики қошна дөләтлири һәққидиму тохталған болуп, у мақалисидә хитайниң мәйли нопус, мәйли тәсир күч җәһәттин болсун әтраптики дөләтләргә тәһдит пәйда қиливатқанлиқини баян қилған.

У бу һәқтә мундақ дәп язиду: хитайниң шималий тәрипигә җайлашқан моңғулийә земини кәң, әмма нопуси аз дөләтләрниң бири. Әмма у һазир шәһәр нопуси барғансери ешип бериватқан хитайниң тәһдитигә дуч кәлмәктә. Илгири моңғулийиниң терилғу йәрлиригә көз тиккән хитай, әмди моңғулийиниң тәбиий байлиқлирини қолға чүшүрүш үчүн һәрикәт қилмақта. Буниң билән бирликтә йәнә, хитайниң шималидики үч өлкиси русийиниң йирақ шәрқ қисми билән чегрилиниду. Нопуси аз болған бу районлар мол миқдарда нефит, тәбиий газ, берлянт вә алтун записиға игә. Әлвәттә хитай бир күни бу йәргә армийиси билән бастуруп кирип, русийиниң йирақ шәрқини ишғал қиливалмайду, әмма хитайниң бу районлардики тәсири күнсайин ешип бармақта.

Аптор мақалисидә йәнә, хитайниң җәнубий асиядики тәсириниму күчләндүрүватқанлиқини вә униң "шәрқий җәнубий асия дөләтлири бирлики тәшкилати" арқилиқ хитайда ишләпчиқирилған қиммәт малларни сетип, униң орниға бу дөләтләрдин төвән баһада ашлиқ еливатқанлиқини баян қилиду. Аптор хитайниң деңиз тәвәликидә дүшмәнлириниң қуруқлуққа қариғанда көплүкини илгири сүргән болуп, у хитайниң японийә, тәйвән, филиппин, һиндонезийә вә австралийә қатарлиқ дөләтләр билән деңиз саһәсидә мәсилиси барлиқини баян қилиду.

Роберт.Д.Кәплен хитайниң тәйвәнни пәқәт армийиси биләнла әмәс, бәлки иқтисадий вә иҗтимаий җәһәттин муһасиригә елишни арзу қилидиғанлиқини, чүнки буниң хитайниң районда дәриҗидин ташқири күч болуши үчүн һалқилиқ әһмийәткә игә икәнликини баян қилип: әгәр америка тәйвән мәсилисидә вәдисидин йенивалса, у чағда японийә, корийә, филиппин вә австралийә қатарлиқ дөләтләр һәммиси америкиға ишиниш - ишәнмәслик һәққидә гуманға чүшүп қалидиғанлиқини, нәтиҗидә бу дөләтләрниң хитай билән йеқинлишип, хитайниң шәрқий йерим шарниң дәриҗидин ташқири күч болушиға шараит һазирлап бериши мумкинликини оттуриға қойған.

Аптор мақалисиниң ахирида, америка билән хитайниң кәлгүсидә мунасивитиниң җиддийлишип кетидиғанлиқини ейтқан. Мақалидә, әгәр америка окянийидики һава вә деңиз армийисиниң мәвҗутлуқини ашурса, буниң җан җәһли билән күчлүк дөләт болушқа тиришиватқан хитай вә униң кәлгүсидә җәнубий деңиздики аралларға сақчи сүпитидә җайлаштурулидиған деңиз армийисигә үнүмлүк тақабил туралайдиғанлиқи илгири сүрүлгән вә бундақ шараит астида әгәр хитай тәйвәнгә һуҗум қилса хитайниң еғир бәдәл төләйдиғанлиқиму оттуриға қоюлған.

Аптор мақалисиниң ахирида мундақ дәйду: шуниси ениқки, хитайниң иқтисадий вә һәрбий җәһәттин күчлиниши, кәлгүсидә америка билән хитай арисидики җиддийликни ашуруветиду. Сиясәтшунас җон миршимирниң сөзичә, ғәрбий йерим шарниң хоҗайини болған америка хитайниң шәрқий йерим шарниң хоҗайини болушини тосушқа тиришиду. Мана бу заманимиздики зор вәқәләрниң бири бопқалиду.

Хитайниң күч - қудритидики җуғрапийилик амиллар мавзулуқ мақалиниң аптори роберт кәплен йеңи америка хәвпсизлик тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси болуп, униң бу мақалисиниң толуқ нусхиси йәнә давамлиқ елан қилинидикән.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт