Түркийә мәтбуати: "чоңайған хитайниң кичиклимигән мәсилиси шәрқий түркистан"

Йеқинда түркийә иқтисадий сиясәтләр тәтқиқат фондиниң тор бетидә, "чоңайған хитайниң кичиклимигән мәсилиси шәрқий түркистан" дегән темида бир парчә мақалә елан қилинди. Бу мақалини иқтисадий сиясәтләр тәтқиқат фондиниң ташқи сиясәт тәтқиқатчиси һүсәйин рашит йилмаз әпәнди язған.
Ихтиярий мухбиримиз арслан
2012-08-23
Share
Turkiye-xitay-munasiwetliri-305.jpg Түркийә иқтисадий сиясәтләр тәтқиқат фондиниң тор бетидә елан қилинған "чоңайған хитайниң кичиклимигән мәсилиси шәрқий түркистан" дегән тәмидики мақалә. 2012-Йили авғуст.
RFA/Arslan

Мақалә мундақ башланған:
"йеқин кәлгүсидә дуняниң әң чоң иқтисади күчи болуш тәхмин қилиниватқан, көп нопусидин пайдилинип өзигә хас усуллар билән мәһсулат ишләп чиқиришни асас қилип иқтисадий тәрәққиятни намаян қилған хитайниң дуня сияситигә тәсир көрситишкә башлиғанлиқини көрүватимиз. Хитайниң узун замандин буян һәл болмай келиватқан бәзи ички мәсилилири, иқтисади вә ташқи сиясәттә көзлигән мувәппәқийәткә еришишкә тосалғу болуватқанлиқини көрүватимиз. Бу мәсилиләрдин бири, хитайниң узун йиллардин буян қаттиқ сиясәт йүргүзүватқан болсиму, әмма бесиқтуралмиған уйғур райони. Түркийидә вә дуняда тонулған шәрқий түркистан мәсилиси, хитайниң ғәрбий шималға җайлашқан, хитайлар тәрипидин шинҗаң уйғур аптоном райони дегән өлкиниң қәдимий хәлқи болған уйғур түрклириниң пат-пат тәкрар йүз бәргән қаршилиқ һәрикәтләр билән вә хитайниң қаттиқ қол бастуруш һәм ассимилятсийә қилиш сиясәт йүргүзүшлири билән күн тәртипкә кәлмәктә."

Мақалидә йәнә уйғурларниң нопуси тоғрисида тохтилип мундақ дейилгән:
"йеқинда техи, мәмурий кадирлар, оқуғучилар вә оқутқучиларниң роза тутуши чәклиниш билән күнтәртипкә кәлгән шәрқий түркистанниң нопус статистикисида хитай санини көпәйтиш үчүн көп миқдарда хизмәт ишлиниватқанлиқи билдүрүлди. 1945-Йили шәрқий түркистанда уйғурларниң нопуси 82.7% Пирсәнтини тәшкил қилған болуп, хитайларниң нопуси 6.2% Пирсәнтини тәшкил қилатти. 2008-Йилдики нопус статистикисида уйғурларниң нопуси 46.1% Пирсәнткә чүшүп қалған болуп, көчмән хитайларниң нопуси ешип 39.2% Пирсәнткә йәткән."

Мақалидә йәнә уйғурларниң йеқин тарихи тоғрисида тохтилип йәнә мундақ дейилгән:
"түркистанниң шәрқидә хитай 18-әсирниң оттурилирида һакимийәт йүргүзгән, 1863-йилдики қозғилаң билән яқупхан бәдөләт тәрипидин қурулған вә османли дөлитигә қарайдиғанлиқини билдүргән шәрқий түркистан дөлити йәнә 1876-йили хитайлар тәрипидин ағдурулди. Иккинчи дуня урушиниң алдида бир мәзгил совет иттипақиниң һакимийити астида қалған шәрқий түркистан бүгүнки күнгичә давам қилған хитай ишғалийити, уйғур түрклириниң 1944-йили қурған мустәқил шәрқий түркистан дөлити 1949-йили ағдурулғандин кейин башланди. Әйни дәврдә бу районға хитай вә русийә һакимийәт йүргүзүшкә урунған мәзгилдә, уйғурларму арқа-арқидин қозғилаң көтүрүп қаршилиқ көрситишни давам қилди. Хоҗа нияз һаҗиниң башчилиқида 1933-йили, осман батур вә җанимхан һаҗиниң башчилиқида 1950-йили қозғилаңлар партлиди. Арқидин йәнә 1953-йили, 1955, 1962, 1970, 1985, 1989, 1990-йилларда үрүмчи, барин, қәшқәр, хотәнгә охшаш шәһәрләрдә қаршилиқ инқилаблири мәйданға чиқти вә чоң вәқәләр йүз бәрди. Әң ахирда 2009-йили йүз бәргән үрүмчи қәтлиами, 1989-йилидики тйәнәнмен вәқәлиригә селиштурғанда нәччә һәссә чоң бир вәқә болди. Бу вәқәдә йүзлигән инсанлар өлтүрүлди вә нәччә миң уйғур тутқун қилинди.

Йеқинқи йиллардин буян хитай даирилири уйғурларниң нопусини хитайниң ичкири өлкилиригә тарқақлаштуруп еритишни мәқсәт қилип, ‹ешинча әмгәк күчи' нами астида шәрқий түркистанниң сиртида мәҗбурий ишләш түзүмини йолға қоюп уйғур яшларни хитай өлкилиригә орунлаштурмақта. Йүз миңлиған яшлардин тәркиб тапқан бу мәҗбурий ишләш әмгәк күчи билән, хитайлар билән уйғурлар оттурисидики тоқунуш хитайниң ичкири өлкилиригиму тарқалди.

2009-Йили йүз бәргән үрүмчи вәқәсиниң келип чиқиш сәвәби мушуниңға алақидар бир вәқә иди. 2009-Йили йүз бәргән үрүмчи вәқәси түркийә җумһурийити рәиси абдуллаһ гүлниң үрүмчи зияритиниң арқисидинла йүз бериши вә баш министир рәҗәп таййип әрдуғанниң бу вәқәгә қарита хитайниң тутқан мәйданини ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп баһа бериши, хитай-түркийә мунасивәтлириниң сүркилишигә йол ачқан иди. Әрдуғанниң бу йил 4-айдики хитай зияритидә шәрқий түркистанниму зиярәт қилиши вә бу һәқтә бәргән баянлири хитайдики уйғур түрклириниң мәсилисини, юнанистандики түркләрниң мәсилисигә охшаш қарашқа башлиғанлиқини көрүвалғили болиду. Йеқинқи йиллардин буян юнанистан билән тәрәққий қилған мунасивәтләр вә түркийә дөләт министирлириниң юнанистандики түркләрниң нопуси көп санлиқни тәшкил қилидиған ғәрбий тиракийигә көпләп зиярәткә бериши вә бу зиярәтләрдә бәргән баянларда, түркийә билән юнанистанниң мунасивәтлириниң тәрәққий қилиши, ғәрбий тиракийә түрклириниң һәқ-һоқуқлири тоғрисида иҗабий тәсир болидиғанлиқини оттуриға қойған. Буниңға охшашла, шәрқий түркистан зияритидиму түркийә-хитай мунасивәтлириниң тәрәққий қилишиниң шәрқий түркистанда мусибәт тәсири болидиғанлиқини тилға алған иди. Буниң билән бирликтә түркийидики сиясий һөкүмәт, хитайниң сәзгүр мәсилилири тоғрисида ички сиясәттә қаршилиққа учрашни күз алдиға қоюп көзитип кәлмәктә."

Мақалидә йәнә мундақ дейилгән:
"уйғурларниң әң муһим сиясий рәһбәрлиридин бири болған рабийә қадирниң түркийигә киришигә рухсәт қилинмиди. Хәлқаралиқ уйғур инсан һәқлири вә демократийә фонди тәрипидин 14-июл әнқәрәдә өткүзүлмәкчи болған 5-нөвәтлик аяллар кишилик һоқуқ вә демократийә йиғини пүтүн тәйярлиқлар пүтүп болғанда түркийиниң тәләп қилиши билән бикар қилинди."

Мақалидә йәнә түркийә-хитай мунасивәтлири тоғрисида тохтилип мундақ дейилгән:
"хитай билән түркийиниң мунасивәтлири иқтисади саһәдә тәрәққий қилмақта. Бу тәрәққият җәрянида үрүмчидә ‹түрк санаәт райони' ниң қурулуши пиланланди. Уйғур аптоном районида қурулуш ишлири давам қиливатқан түрк санаәт райониниң бәдилигә түркийидиму бир ‹хитай санаәт райони'ниң қурулушиниң арзуси барлиқи хитай баш министири тәрипидин түркийә һөкүмитигә билдүрүлгән. Мунасивәтләр иқтисади җәһәттә тәрәққий қилған болсиму хитай уйғур елидә йүргүзүватқан бесимни вә бихәтәрлик тәдбирлирини ашурушни давам қилмақта."

Мақалиниң ахирида мундақ дейилгән:
"хитайниң 2003-йилидин башлап еғирлашқан уйғур тилиға алақидар чәклимиләр, өткән йили башлиған талла базирида аялларниң узун кийимлириниң сетилишиниң чәклиниши, бу йилқи рамзанда роза тутушниң чәклиниши, дөләтниң кәмбәғәлләргә қилған ярдими билән дини чәклимиләрни өз ичигә алған вәдинамигә имза қилдуруши, уйғур районида мәвҗут болған тоқунушни техиму көп ашуруштин ибарәт тәсир көрсәтмәктә. Шуни көрүвелишқа болидуки, хитайниң иқтисади җәһәттики күчийиши вә ешиватқан сиясий тәсири етник милләтни асас қилған мәсилиләрни һәл қилиш үчүн керәклик қабилийәтләрни ишқа селиштин узақтур."

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт