Хитай мутәхәссисләр: 'хитайдики нопус тезгинләш сиясити үнүмлүк болди, әмма бу йәнила йетәрлик әмәс'

5 - Нөвәтлик асия тенч окян нопус - сәһийә вә һоқуқ чоң йиғини бейҗиңда башланған. Буниңда хитай нопусиниң зорийиш әһвали вә пиланлиқ туғут сиясити һәққидә доклат берилгән. Доклатта хитай нопусиниң 30 йиллиқ пиланлиқ туғут сиясити нәтиҗисидә туғут нисбитиниң төвәнлигәнлики, әмма буниң йәнила йетәрлик әмәслики оттуриға қоюлған.
Мухбиримиз ирадә
2009-10-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Хитайда ечиливатқан асия - тенч окян нопус - сәһийә йиғинида хитай мутәхәссисләр хитайда 30 йилдин бери йүргүзүлүватқан пиланлиқ туғут сиясити нәтиҗисидә 400 милйон бовақниң аз туғулғанлиқини қәйт қилди. Уларниң дейишичә, буниң билән хитайда 70 - йилларда 8.5 Пирсәнт болған туғут нисбити 8.1 Пирсәнткә чүшкән.

Йиғинда сөз қилған хитай мутәхәссисләр: " нопусни тезгинләш сиясити хитайниң тәрәққий қилишиға зор түрткә болди. Хитай дуня терилғу йәрлириниң7 пирсәнтини ишлитип туруп, дуня нопусиниң 20 пирсәнтигә тоғра келидиған инсанни бақти. Хитайниң нопусни тезгинләш сиясити дуня нопусиниң муқимлиқи вә шундақла дуняниң мәнбәлирини қоғдаш вә енергийисини теҗәш үчүнму зор түрткилик рол ойниди," дәп көрсәтти.

Әмма хитай мутәхәссисләр йиғинда бу рәқәмниң хитай үчүн йәнила йетәрлик әмәсликини, хитайниң йәнила нопус тәһдити астида икәнликини ейитп, " нопус көп, иқтисад аҗиз болуштәк әһвал хитайниң һазирқи түп мәсилисидур. Нопус мәсилиси хитайниң үзлүксиз тәрәққиятиниң алдида бир тосалғу болуп турмақта," дәп көрсәтти.

Хитай даирилириниң көрситишичә, бундин кейинки 10 йил ичидә хитайниң нопуси йилиға 8 милйондин ешип баридиған болуп, бовақларниң җинсий тәңпуңлуқ мәсилисиму хитайдики муһим мәсилиләрниң бири болуп турмақта икән. Хитай даирилириниң ашкарилишичә, қиз - оғул бовақларниң нисбити һазир 118 гә 100 болуп, қиз бовақларниң сани оғул бовақларға қариғанда көрүнәрлик һалда төвән икән.

Хитайдики бовақларниң җинсидики тәңпуңсизлиқ мәсилиси һәққидә 2007 - йили тһә обсәрвәр җурнилидиму мәхсус мақалә елан қилинған иди. Мақалидә, хитайда йүргүзүлүватқан пиланлиқ туғут сияисти түпәйлидин нурғун аилиләр оғул пәрзәнтлик болушни халиғанлиқтин қиз бовақларни чүшүрүветиш әһвалиниң көпләп көрүлүоватқанлиқи, буниң билән хитайда қиз - оғул нисбитиниң еғир дәриҗидә бузулуватқанлиқи қәйт қилинған. Мақалидә йәнә 2020 - йилиға кәлгәндә өзигә җөрә тапалмайдиған хитай әрлириниң саниниң 40 милйонға йетидиғанлиқи, әгәр мушундақ давам қилидиған болса буниң хитайға еғир ақивәт елип келидиғанлиқини баян қилған.

Хитай дөләт башлиқи ху җинтавму җинсий тәңпуңсизлиқниң дөләтниң коммунистик түзүмигә муһим бир хәвп икәнликини, шуңа бу мәсилигә чоқум бир чарә тепиш керәкликини ейтқан иди.

Бу қетимлиқ асия - тенч окян нопус вә сәһийә йиғиндиму хитайдики қиз - оғул бовақларниң тәңпуңсизлиқиниң хитайниң алдидики җиддий мәсилә икәнлики оттуриға қоюлған.

Йиғинда йәнә, хитайниң бундин кейин пиланлиқ туғут сияситини йүргүзүш усулида өзгириш елип берилидиғанлиқи оттуриға қоюлған болуп, хитай нопус җәмийитиниң секретари җе җиңмиң америка авазиға бәргән баянатида бу өзгиришни чүшәндүрүрп: "биз бурун ноқул һалда нопусни контрол қилиш биләнла болуп, нопусниң көлими, тарқилишчанлиқи, сүпити қатарлиқ мәсилиләргә көңөл бөлмигән идуқ. Биз бундин кейин сияситимизни өзгәртимиз. Биз бурун пиланлиқ туғут сияситини иҗра қилишта мәмурий тәдбирләргә таянған идуқ. Бундин кейин қанун, тәлим - тәрбийә, техника вә мәмурий тәдбирләргә тайинимиз," дегән.

Хитайниң пиланлиқ туғут сияситини елип беришта қолланған усуллири изчил һалда хәлқараниң күчлүк тәнқидигә учрап кәлгән иди. Уйғурлар болса пиланлиқ туғут сияситиниң уйғур районида техиму рәһимсизләрчә вә техиму қаттиқ бесим астида елип бериливатқанлиқини илгири сүрмәктә. Уйғур райониниң секретари ваң лечуәнму 2008 - йилида бәргән доклатидиму уйғур районида пиланлиқ туғут сиясити йүргүзүлүватқан 20 йил мабәйнидә уйғур районида бир милйон 200 миң бовақниң аз туғулғанлиқини ейтқан иди.
 
Хитай нопус җәмийитиниң башлиқи җие җиңмиң америка авазиға қилған сөзидә хитайда бурун мәҗбурлаш әһваллириниң көрүлгәнликини, әмма бундин кейин буни өзгәртидиғанлиқини ейтқан болуп, у, "биздә бурун җәриманә қоюш, биринчи балидин кейин мәҗбурий үзүк тақап қоюш, иккинчи балини чүшүриветиш қатарлиқ усуллар елип берилған иди. Мәҗбурлаш әһваллириму көрүлгән. Биз әмди буни өзгәртимиз. Мәҗбурлашқа йол қоймаймиз, һазир мәҗбурлаш әһваллири бара - бара азайди, әмма пүтүнләй йоқитишқа йәнила вақит кетиду," деди.

Әмма радиомизға кәлгән инкаслар буниң әксичә болуп, уйғур районида мәҗбурий бала чүшүрүветиш әһвали азийиш түгүл, барғансери қаттиқ елип бериливатқан икән. Күзәткүчиләр болса, хитайниң бу сөзигә гуманий нәзәр билән қараватқан болуп, хитайниң йеқин келәчәктә вәдә қилғинидәк мәҗбурлаш васитисини әмәлдин қалдурмайдиғанлиқини, болупму уйғур районида мәҗбурлаш вастиси арқилиқ туғут контрол қилиш һәрикитиниң йәнила қаттиқ давам қилидиғанлиқини илгири сүрүшмәктә.
 
Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт