Хитай билән өзбекистан енергийә вә бихәтәрлик җәһәттики һәмкарлиқни күчәйтишкә вәдиләшти

Хитай дөләт рәиси ху җинтав өзбекистан пайтәхти ташкәнтни зиярәт қилип, өзбекистан билән енергийә вә бихәтәрлик мәсилисигә аит бәзи келишимләрни имзалиди. Ху җинтавниң ташкәнт зияритиниң күнтәртипи ялғуз буниң билән чәкләнмәйду.
Мухбиримиз әркин
2010-06-10
Share
Islam-kerimof-sh-6-305 Өзбекистан президенти ислам кәримоф вә шаңхәй 6 гуруһиниң әзалири.
AFP Photo

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң башлиқлар йиғиниға қатнишиш униң өзбекистанни зиярәт қилишиниң йәнә бир сәвәбидур. Анализчилар хитай-өзбекистан арисидики бихәтәрлик һәмкарлиқи уйғур елидә бихәтәрликкә капаләтлик қилиш мәсилисигә четилидиғанлиқини билдүрмәктә.

Өзбекистан пайтәхти ташкәнт зияритидики хитай дөләт рәиси ху җинтав чаршәнбә күни өзбекистан президенти керимоф билән учришип, икки дөләтниң енергийә вә бихәтәрлик җәһәттики һәмкарлиқини күчәйтишкә даир бәзи келишимләрни имзалиди. Ху җинтавниң зиярити шаңхәй гуруһиниң бүгүн ташкәнт шәһиридә башлинидиған башлиқлар йиғини һарписиға тоғриланған болуп, икки дөләт арисидики келишим тәбиий газ, ядро йеқилғу вә бихәтәрлик җәһәттики һәмкарлиқни күчәйтишкә аит мәсилиләрни өз ичигә алған.

Анализчилар, ху җинтавниң бу қетимқи өзбекистан зияритидә хитайниң енергийә истратегийиси гәвдилик орун игиләйдиғанлиқини илгири сүрмәктә. Ху җинтав чаршәнбә күни керимоф билән чақирған мухбирларни күтүвелиш йиғинида тәрәпләрниң "уран ишләпчиқириш саһәсидики муқим һәм узун муддәтлик һәмкарлиқни музакирә қилғанлиқи"ни билдүргән. Лекин уран мәсилиси икки дөләт енергийә һәмкарлиқиниң бир қисмидинла ибарәт болуп, тәрәпләр йәнә хитайға тәбиий газ сетиш вә хитай-өзбекистан тәбииий газ туруба қурулушиға мунасивәтлик мәсилиләрдә келишимгә кәлгән.

Бәзи анализчилар, хитайниң өзбекистандики истратегийилик мәнпәәтини асаслиқи төвәндики икки нуқтиға муҗәссәмләштүриду. Уларниң бири енергийә тәминати, йәнә бири уйғур аптоном райониниң бихәтәрлик мәсилисидур. Бу қараштики анализчилар хитайниң оттура асия әллиридә йүз бәргән сиясий муқимсизлиқни енергийә тәминат линийисигә тәһдит дәп қарапла қалмай, уйғур елиниң муқимлиқиға тәсир көрситиду дәп қарайдиғанлиқини вә шуниң үчүн өзбек, қирғиз вә қазақистан билән һәмкарлиқни күчәйтиватқанлиқини әскәртмәктә.

Өзбекистан уйғур тәшкилатлирини бастуруш һәрикитидә хитай билән үзлүксиз һәмкарлишип келиватқан дөләтләрниң бири. Керимоф һөкүмити 2005‏ - йили канада тәвәликидики уйғур муһаҗири һүсәнҗан җелилни хитайға өткүзүп берип, өзиниң бу җәһәттики мәйданиниң қәтийликини ипадилигән иди. Президент керимоф чаршәнбә күни ху җинтав билән өткүзгән бирләшмә ахбарат елан қилиш йиғинида, өзбекистанниң бу җәһәттики мәйданини йәнә бир қетим тәкитлигән болуп, хитайниң ғәрбтики чегрисида "муқимсизлиқ" ни йоқитишиға ярдәмдә болидиғанлиқини билдүргән. Бу һәқтики хәвәрләрдә, керимофниң "өзбекистан хитай рәһбәрлириниң дөләтниң бирликини қоғдаш йолидики тиришчанлиқини күчлүк вә үзлүксиз қоллайду" дегәнлики әскәртилди.

Ху җинтав ташкәнттики мәзгилидә җоңгу нефит - тәбий газ ширкити өзбекистан дөләтлик нефит - газ ширкити билән келишим түзүп, өзбекистанниң хитайни һәр йили 10 милярд купметир тәбиий газ билән тәминләйдиғанлиқини елан қилған. Келишимдә тәрәпләр өзбекистан тәбиий газ туруба йолини қуруш, хитай - өзбекистан тәбий газ туруба йолини қуруш үчүн тиришидиғанлиқини билдүргән болсиму, лекин тәбиий газниң баһаси вә хитайни қачан газ билән тәминләшкә башлайдиғанлиқини ашкарилимиған. Анализчилар бу келишим хитайниң райондики дөләтләрдә тәсир даирисиниң күчийишигә түрткә болидиғанлиқини билдүрмәктә.

Ху җинтавниң зиярити шаңхәй гуруһидики дөләтләрниң башлиқлар йиғини һарписиға тоғра кәлгән болуп, башлиқлар йиғини пәйшәнбә күни башланди. Афғанистанниң зәһәрлик чекимлик мәсилиси, қирғизистан вәзийити вә қирғизистанға ярдәм қилиш мәсилиси бу қетимқи йиғинда мәркәзлик музакирә қилинидиған темилар. Лекин бу қетимқи йиғинда диққәт қозғайдиған муһим нуқтиларниң бири, иран президенти әхмәдиниҗадниң йиғинға қатнашмаслиқидур.

Әхмәдиниҗад һазирға қәдәр шаңхәй гуруһиниң һәр нөвәтлик башлиқлар йиғиниға қалдурмай қатнишиватқан болуп, бу йиғин иран рәһбириниң ғәрбкә һуҗум қилидиған муһим сәһнилириниң бири болуп қалған. Лекин бәзи анализчилар әхмәдиниҗадниң бу қетимқи йиғинға қатнашмаслиқини б д т хәвпсизлик кеңишиниң түнүгүн мақуллиған имбарго қарари билән мунасивәтлик дәп қаримақта.

Шаңхәй гуруһиниң ташкәнт башлиқлар йиғини икки күн давам қилиду. Йиғинда шаңхәй гуруһиға әза қобул қилиш мәсилиси мәркәзлик музакирә қилинидиған мәсилиләрниң бири болуп қелиши мумкин.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт