Хитайдики уйғурларға қаритилған пуқралар зораванлиқиниң сәвәблири

Һөрмәтлик оқурмәнләр, 5 ‏ - июл вәқәсидин кейин, уйғурларға қарита хитай һөкүмитиниң бастуруш һәрикәтлиригә яндишип, хитай пуқралириниң зораванлиқ һәрикәтлири әвҗ алмақта. Пуқралар зораванлиқ һәрикитидә хитай пуқралири уйғурларға гаһида колликтип, гаһида кичик гуруппа һалитидә һуҗум қилмақта.
Мухбиримиз шоһрәт һошур
2010.01.11
Xitay-saqchiliri-puqraliri-birge-Uyghurgha-hujum-305.jpg Youtube Дин елинған бу сүрәттә, 7 - ийул күни, үрүмчидики хитай пуқралириниң хитай армийисиниң һемайиси астида уйғурларни калтәк - чомақлар билән уруп, өлтүрүп, инсан қелипидин чиққан вәһшиликлиридин бир көрүнүш.
Youtube Дин елинди.

Үрүмчидә йүз бәргән 7‏ - , 8 ‏ - июл вә 3 ‏ - , 4 ‏ - сентәбир вәқәлиридин башқа, фотографчи қайнам җаппарни яриландуруш вәқәси, нахшичи мирзат алимниң сирлиқ өлүми вә бу қетим шенҗинда йүз бәргән турсун исимлик ашхана күткүчисиниң өлтүрүлүш вәқәси, дәл әшу пуқралар зораванлиқиниң ахбаратқа ашкариланған мисаллиридур.

Ундақта пуқралар зораванлиқиниң әвҗ елишиниң сәвәблири немә, бу уйғур вәзийитиниң кәлгүсигә қандақ тәсир көрситиши мумкин? бу һәқтә, шиветсийидә яшаватқан уйғур зиялиси турсунҗан әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Соал: сизчә, шенҗиндики бу вәқә, қандақ бир вәқә, йәни бу бир тасаддипий вәқәму яки мәлум бирхил вәзийәтниң инкасиму?

Җаваб: 5 - июл вәқәсидин кейин, уйғурларға қарита хитай пуқралириниң колликтип һуҗум қилиш вәқәлирини һәммимиз хәвәрләрдин көрдуқ. Йәнә мундақ һуҗумларниң давамлиқ йүз бериватқанлиқини аңлап туруватимиз. Мән шенҗиндики қатиллиқ вәқәсини әнә шу пуқралар зораванлиқиниң бир парчиси дәп қараймән.

Соал: сизчә, бу пуқралар зораванлиқи йеңи бир һадисиму яки бурундин йүз берип киливатқан, әмди ашкарилиниватқан әһвалму?

Җаваб: бу бурундин бар болған, 5 - июлдин кейин әвҗ алған бир әһвал дәп қараймән.

Соал: сизчә, бу хил әвҗ елип кетишниң сәвәби немә?

Җаваб: хитай һөкүмитиниң уйғурларға қарши елип бериватқан бастуруш һәрикәтлири вә чақириқлири асаслиқ сәвәб дәп қараймән. Чүнки уйғурларға қарши тохтимайватқан өлүм җазалири хитай пуқралири ичидики бир қисим зораван тәбиәтлик ( фашисттик аң вә һессияттики) кишиләрни җасарәтләндүрүп қоюватиду; униң үстигә шявгүән вәқәсидики қатилларниң йетәрлик дәриҗидә җазаға тартилмаслиқи, 5 - июл намайишчиларға оқ чиқарған сақчи ‏ - әскәрләрниң җазаланмаслиқи, үрүмчидә июл вә сентәбир айлирида вәқә садир қилған хитайларниң йетәрлик җазаланмаслиқи, уларниң җасаритигә җасарәт қошуватиду.

Пуқралар һуҗумини кәлтүрүп чиқириватқан йәнә бир сәвәб хитай ахбарати. Оқуп туруватимиз, хитай ахбарати 5 - июл вәқәси һәққидә хәвәр бериштә тәрәпбазлиқни давамлаштуруватиду; бүгүнгә қәдәр 5 - , 7 - , 8 - июл вәқәсидә һәм 3 - , 4 - сентәбир вәқәсидә хитай калтәкчилири тәрипидин өлтүрүлгән уйғурларни хәвәрләрдә һеч көрсәткини йоқ; әксичә 5 - июлда өлгән вә яриланған хитай пуқралирини давамлиқ хәвәрләрдә көрситиватиду; мана бу тәрәпбаз ахбарат хитай хәлқидә уйғурларға қарита өчмәнлик туйғусини улғайтиватиду, уларни һуҗум қилишқа күшкүртиватиду.

Соал: бая сиз, бу, пуқралар зораванлиқиниң әвҗ елишида бастуруш һәрикәтлири билән биллә, һөкүмәт чақириқлириниңму рол ойнаватқанлиқини ейттиңиз. Мисал үчүн қайси чақириқларни тилға елишиңиз мумкин?

Җаваб: мәсилән ваң лечүән, 5 - июлниң алдида 3 хил күчләргә қарши күрәш һаят - маматлиқ күрәш дәп атиди. Хитай һөкүмити бу гәпни немә дәп пәдәзлисә ‏ - пәдәзлисун, хитай хәлқиғә беридиған сигнали пәқәтла бир, у болсиму: уйғур миллити билән хитай миллити бир - биригә душмән; бири мәвҗут болуп туруш учун йәнә бирини йоқитиш керәк дегәндин ибарәт. Бир җәмийәттә һөкүмәт бундақ радикал чақириқни оттуриға қойған икән, хәлқниң ичидин әлвәттә бу чақириққа әгишидиған һәтта ашуруп иҗра қилидиғанлар чиқиду.

Қисқиси, бүгүн хитай һөкүмитиниң сиясити, иҗраити, ахбарати болуп һәммә саһәси, уйғурларни хитай хәлқиғә дөләт дүшмини қилип көрситиватиду. Хитай хәлқиму өзлириниң уйғурларға һуҗум қилса җазаланмайдиғанлиқи яки наһайити йәңгил җазалинидиғанлиқини тонуп йетиватиду. Мана бу нөвәттики пуқралар зораванлиқиниң түп йилтизи.

Соал: сизчә бу пуқралар зораванлиқи уйғур вәзийитигә қандақ тәсир көрситиши мумкин?

Җаваб: әслидә мәйли һөкүмәтниң бастуруши болсун, мәйли пуқраларниң зораванлиқи болсун, мәқсәт пәқәт бирла, у болсиму уйғурларниң йүрикини муҗуш, роһини сундуруш, бу арқилиқ баш көтүргүзмәслик. Әмма тарих вә реаллиқ уйғурларни зорлуқ йоллири билән бойсундурушниң мумкинсизликини тәкрар - тәкрар испатлиди. Һазир давам қиливатқан пуқралар зораванлиқиму, көзлигән мәқситигә йетәлмәйду. Бу уйғурларниң өзи биллә яшаватқан милләтниң тәбиитини, өзини башқуруватқан һакимийәтниң характерини толуқ вә балдур тонуп йетишигә түрткә болиду. Һәр қандақ бир тәһдит йошурун һаләттә турғинидин ашкара һаләткә өткини тәһдиткә учриғучи учун пайдилиқ. Һеч болмиди дегәндә һушярлиқини өстүрүшкә, өзини қутқузушниң үнүмлүк йоллири үстидә балдуррақ издинишкә пайдилиқ.

Соал: бая сиз, тарих вә реаллиқ, уйғурларни зораванлиқ билән бойсундурушниң мумкинсизликини испатлиди дедиңиз, мушу нуқтини йәнә бир аз тәпсилийрәк чүшәндүрсиңиз.

Җаваб: әгәр уруп - соқуш билән, җазалаш билән уйғурларни бойсундуруш мумкин болған болса, хитайниң мәдәнийәт инқилабидин кейин, бу милләт баш көтүрәлмигән болатти. Әгәр бихәтәрлик тәдбирлирини күчәйтиш билән бу милләтни қаршилиқ көрситиштин тосуп қалалайдиған иш болса, олимпик мәзгилидә вә униңдин кейин, уйғурларда вәқә чиқмиған болатти. Әмма көрдуқки, нәтиҗә ундақ болмиди, пакитларни һәммә адәм билиду. Хитай сияситини өзгәртмәй туруп уйғурларниң ирадисини өзгәртәлмәйду.

Юқиридики аваз улинишидин, шивитсийидә яшаватқан уйғур зиялиси турсунҗан әпәнди билән бу һәқтә өткүзгән сөһбитимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.