Мухбирларни қоғдаш комитети қәшқәрдики мәшәл йәткүзүш паалийитини тәнқид қилди

Хитай 2001 ‏ - йили олимпик мусабиқисиниң саһибханлиқини талашқанда мәтбуат әркинликини қоюветишкә вәдә бәргән, лекин мунасивәтлик хәлқара тәшкилатлар хитайни олимпик мусабиқисигә аз қалғанлиқиға қаримай, мәтбуат әркинликини қоюветиш һәққидики вәдисидә турмиди, дәп әйиблимәктә иди.
Мухбиримиз әркин хәвири
2008.06.18
urumchi-olympik-terror-saqchi1-305 Уйғур елидики олимпик мәшәл узутиш паалийити җәрйанида, хитай сақчилири апшаркилар билән кочиларни чарлаватқан бир көрүниш.
AFP Photo

 Хитай чаршәнбә күни бу мәсилидә йәнә әйибләнди. Бу қетим хитай олимпик мәшилини қәшқәрдә йәткүзүш паалийитидә чәтәллик мухбирларниң һәрикәт әркинликини чәкләш билән әйибләнмәктә.

Чаршәнбә күни бейҗиң олимпик мәшилини қәшқәрдә йәткүзүш паалийитидә бихәтәрлик тәдбирлириниң наһайити қаттиқлиқи чәтәллик мухбирларниң диққитини тартқан. Лекин бу мухбирларниң диққитини тартқан бирдин - бир мәсилә әмәс иди. Хәлқара мәтбуатлар бихәтәрликни қоғдаш намидики бу тәдбирләрниң олимпик мәшили өтидиған кочиларниң қатнишини тохтитиш, дуканларни тақаш, авам пуқраларни талаға чиқмай өйидә олтуруш тоғрисида агаһландуруш билән чәкләнмәйдиғанлиқи, бу чәклимиләр йәнә чәтәллик мухбирларниң әркин һәрикәт қилишини чәкләшни өз ичигә алғанлиқини билдүрмәктә.

" Улар мухбирларниң кочидики пуқралар билән параңлишишқа болмайдиғанлиқини билдүргән "

Хәвәрләргә қариғанда, йәрлик даириләр қәшқәрдики паалийәтни көзитишкә барған чәтәллик мухбирларниң ялғуз һәрикәт қилиш, пуқралар билән параңлишиш, уларни зиярәт қилишини чәклигән.

Ройтерс ахбарат агентлиқи бу һәқтики хәвиридә, хитайдики йәрлик һөкүмәтләр олимпик мәшилини хәлқарада йәткүзүш паалийитидики көңүлсизликләр түпәйли чәтәлликләрниң мәмликәт ичидики паалийәткә қатнишишини мәмнунийәт билән қарши алған болсиму, лекин бу мәмнунийәтни уйғур елидә көрүшкә несип болмиғанлиқини тәкитлигән. Йәрлик даириләр әсли чәтәллик мухбирларға олимпик мәшили қәшқәрдә йәткүзүлгәндә уларниң пуқралар билән сөзлишишигә йол қойидиғанлиқи тоғрисида вәдә бәргән.

Лекин даириләр сәйшәнбә күни йәни мәшәлни йәткүзүш паалийити башлинишниң һарпа күни мухбирларниң кочидики пуқралар билән параңлишишқа болмайдиғанлиқини, уларниң һәрикити паалийәтниң ечилиш вә йепилиш мурасимиға қатнишиш билән чәклинидиғанлиқини билдүргән. Хитай һөкүмити 2008 ‏ - йили 1 ‏ - айниң 1 - күни йолға қойған "җуңгодики чәтәллик мухбирларниң ахбарат паалийити қаидиси"дә мухбирларниң халиған кишини, халиған йәрдә зиярәт қилалайдиғанлиқини бәлгилигән иди.

" Улар бу мусабиқидә һәр қандақ бәлгилимигә хилап ишларни бастурушқа тәйяр туруватиду "

Мәркизи ню йорктики мухбирларни қоғдаш комитети шу күни қәшқәрдики олимпик мәшилини йәткүзүш паалийитидә чәтәллик мухбирларниң чәклимигә учриғанлиқини тәнқидлиди. Мухбирларни қоғдаш комитетиниң асия ишлири кординатори баб детс мухбиримизға бәргән баянатида " бу вәқә бизни әпсусландурди. Бу хитайниң 2001 ‏ - йили олимпик саһибханлиқини талашқанда бәргән мәтбуат әркинлики тоғрисидики вәдисигә қанчилик риайә қиливатқанлиқини көрситиду " дәп көрсәтти.

Олимпик мусабиқисиға 6 - 7 һәптилик вақит қалған бүгүнки күндә олимпик мәшили йәткүзилидиған җайларға кириш чәклиниватқанлиқини әйиблигән баб дитс, "хитай вә хәлқара олимпик комитетиниң 2001 ‏ - йили берилгән вәдиләрни әмәлгә ашуралмаслиқи мени әндишигә селиватиду " дәйду.

Ройтерс ахбарат агентлиқиниң хәвиридә, бир әмәлдарниң чәтәллик мухбирларға қәшқәрдә әркин һәрикәт қилиш чәклимиси қоюлғанлиқини ақлап, " бу силәрниң хизмитиңларға қолайлиқ яритиш" дегәнликини, сақчи вә әмәлдарларниң мухбирларни назарәт қилғанлиқини илгири сүриду. Мухбирларни қоғдаш комитетидики баб дитс, хитайда ахбарат әркинлики яхшилиниш әмәс, бурунқиға қариғанда арқиға чекиниш әһвали барлиқини әскәртти. У мундақ дәйду," биз хитайниң әркин мәтбуатни бурунқиға қариғанда техиму қаттиқ контрол қилишқа тиришиватқанлиқини көрүватимиз. Һөкүмәт бу қетимқи мусабиқини һечқандақ вәқә садир қилмай өткүзүшкә бәл бағлимақта. Улар бу мусабиқидә өзлири чиқарған һәр қандақ бәлгилимигә хилап ишларни бастурушқа тәйяр туруватиду ".

" Бу бейҗиң һөкүмитиниң райондики хатирҗәмсизликини намайән қилиду "

Ройтерс агентлиқиниң хәвиридә райондики юқири дәриҗилик әмәлдарлар чәтәллик мухбирларниң суаллириға җаваб беришни рәт қилғанлиқини билдүрди. Хәвәрләргә қариғанда уйғур аптоном райони һөкүмити чәтәллик мухбирларға бир қолланма тарқатқан болуп, қолланмида мухбирларни"тасадипи вәқәләр" йүз бәрсә хәвәр қилишқа болмайдиғанлиқи тоғрисида агаһландуруп, хәвәр қилғучиларниң җазалинидиғанлиқини тәкитлигән.

Хәлқара көзәткүчиләр хитай даирилириниң олимпик мәшилини йәткүзүш паалийитидә пәвқуладдә бихәтәрлик тәдбирлирини йолға қойғанлиқи бейҗиң һөкүмитиниң райондики хатирҗәмсизликини намайән қилиду, дәп анализ қилишмақта. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хоңкоңдики мутәхәссис николас бекюлин бирләшмә агентлиқиға бәргән баянатида " бихәтәрлик җәһәттики тәдбирләрниң пәвқуладдә чиңлиқи бизгә бейҗиңниң йәрлик хәлқниң нәзиридики қануни салаһийитидин хатирҗәм әмәсликини көрсәтмәктә " дәйду. Қәшқәр шәһириниң бир пуқраси бу һәқтики суаллиримизға наһайити еһтият билән җаваб бәрди.

Мухбирларни қоғдаш комитетидики баб дейтс, хитай 2001 ‏ - йили мәтбуат әркинликини қоюветиш вәдиси бәргән йилларда хитайға җаң земин йетәкчилик қиливатқанлиқини, кишиләр ху җинтав рәһбәрлик қилса мәтбуат әркинлишиду, дәп ойлиғанлиқини, лекин ху җинтав дәвридә мәтбуат әркинликиниң арқиға чекиниватқанлиқини билдүрди.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.