18-Қурултай һарписидики хитай вәзийити һәққидә мулаһизиләр

Хитай компартийисиниң 18-қурултийи ечилиш алдида хәлқара мәтбуатлар хитайдики вәзийәт өзгиришигә алаһидә диққәт қилмақта.
Мухбиримиз ирадә
2012-10-31
Share
xitay-qoralliq-saqchi-18-qurultay-305.jpg Хитайниң 18-қурултийиға тәйярлиқ мәзгилидики қораллиқ сақчилар аманлиқ қоғдимақта. 2012-Йили 22-авғуст, тәййүан
AFP

Бу һәқтә елан қилиниватқан мулаһизиләрдә кишилик һоқуқ, пиланлиқ туғут вә чирикликкә охшайдиған нурғун иҗтимаий мәсилиләр билән боғушуватқан хитайниң омумий вәзийити сүрәтләнгән болуп, уларниң бәзилиридә уйғур елидики вәзийәтму тилға елинди. Униңда көрситилишичә, хитай һөкүмити өз ичидики мәсилиләрни пәқәт қорал күчигә тайинип бастуруш арқилиқ һәл қилиш йолини таллимақта.

18-Қурултай алдида һәрқандақ бир келишмәсликниң йүз берип қелишидин әнсирәватқан хитай даирилириниң бихәтәрлик тәдбирлирини қатму-қат чиңитип һәрқандақ бир вәқәниң алдини елиш үчүн көрситиватқан һәдидин ашқан чәклимилири хәлқараниң диққитини қозғимақта. Хитай һөкүмити немә үчүн бунчә җиддийлишиду, хитай һөкүмити қандақ усуллар арқилиқ қош тирнақ ичидики муқимлиқни бәрпа қиливатиду? мана бу н п р хәвәр агентлиқиниң бу һәқтики мулаһизисиниң асаслиқ темиси. Н п р хәвәр агентлиқиниң мухбири луиса лим хәвиридә хитайдики хәвпсизлик аппаратлириниң шәхсиләр вә гуруппа -тәшкилатларни қандақ назарәт астиға алидиғанлиқи вә бу хәвпсизлик системиси ичидики чирикликни төвәндики 3 хил мәнзирә билән ипадиләп бәргән. Биринчи хил мәнзирә хитайдики дәм елишқа чиққан аял профессор сүй вепиңниң һекайиси болуп, мухбирниң ейтишичә, бу аял 9 йил илгири тйәнәнмен вәқәсидә балилирини йоқатқан аниларни қоллап башқилар билән бирликтә хәт йезип қойғанлиқи үчүн һөкүмәт даирилириниң қара тизимликигә чүшүп қалған вә шундин бери униң барлиқ иш -һәрикити көзитилгән, у нәгә барса сақчи машинилири әгишидиған болған. Даириләр униң йолдишини аялиға тәрбийә қилишқа қистиған. Һәтта униң мәктәптики оқуғучилири уни көзитишкә селинған вә бу аял профессор ахири мәктәптин мәҗбурий һалда дәм елишқа чиқирилған. Мухбир мақалисидики биринчи мәнзирә үстидә тохтилип : "бу система өзигә тәһдит дәп қариған кишиләрниң һәрикәт қилиш әркинликини чәкләш арқилиқ чөргиләйду" дегән.

Мухбир мақалисидә оттуриға қойған иккинчи хил мәнзирә болса, хитай даирилириниң әрздарларни бир тәрәп қилиш усули болуп, буму хитай әмәлдарлириниң пул тепиш васитисигә айлинип қалған. Мухбирниң җаң зәнбо исимлик филим ишлигүчи ишлигән бир һөҗҗәтлик филимдин нәқил кәлтүрүшичә, филимдә сөзлигән мәлум бир шәһәр башлиқи бу системиниң қанчилик дәриҗидә чирикләшкәнликини тән елип "биз муқимлиқни пулға сетивалимиз" дегән. У башлиқниң ейтип беришичә, бу шәһәр йилиға пәқәтла әрздарларни бейҗиңға бериштин тосуп қилиш үчүнла алаһазәл 25 миң доллар хәҗләйдикән, бәзидә һәтта әрздарларни бейҗиңға бармаслиққа көндүрүш үчүн пул беридикән. Алақидар орунларға пара бериш арқилиқ тизимлитилған әрздарларни өчүргүзидикән. Чүнки бундақ қилмиғанда, бу уларниң илғар сайлинишиға яки тәхтини давам қилдурушиға тәсир йәткүзидикән.

Бу хил вәзийәттин һәтта пойиз беләт сатқучилириму нәп алидиған болуп, улар беләт сетиш җәрянида бейҗиңға маңған әрздарларни тизимлап уларниң исмини бейҗиңдики алақидар органларға әвәтип беридикәндә, сақчилар бу әрздарлар пойиздин чүшүшигә уларни тутуп әп кетидикән. Мана бу хизмити үчүн беләт сатқучилар киши бешиға 400 йүән пара алидикән.

Мухбир юқиридики әһвалларни мисал қилип туруп, хитайдики муқимлиқниң мана мушундақ авазларни җимиқтуруш бәдилигә кәлгәнликини ипадә қилған. У мақалисидә көрситип өткән 3-хил мәнзирә болса, хитайда йүз бәргән топилаңларниң хәвпсизлик даирилири тәрипидин қандақ қилип бурмилинидиғанлиқи вә хәлқни техиму җиқ бастуридиған васитигә айландурулидиғанлиқи. Мухбир буниңда бу йил июлда гуаңдуңдики шаши наһийисидә йүз бәргән тоқунушни мисал қилип көрсәткән. Шашидики бир сичүәнлик аққун ишчиниң мухбирға ейтип беришичә, бу тоқунушниң чиқишиға әсли кичик балилар арисидики уруш сәвәб болған. Ишчиларниң балилиридин бирини шу йәрдики аманлиқ сақчилири қаттиқ урувәткән. Балиниң ата -аниси буниңдин нарази болуп, сақчидин һесаб соримақчи болған. Сақчилар буниң билән уларниму думбалиған. Шуниң билән вәқәгә чидимиған сичүәнлик ишчилар билән сақчилар арисида тоқунуш күчийип, чоң вәқәгә айлинип кәткән. Әмма, йәрликләрниң бу мухбирға ейтип беришичә, улар телевизийә қаналлирида вәқә һәққидики хәвәрни көргәндә қулақлириға ишәнмәйла қалған болуп, улар вәқәни бурмилап, характерини пүтүнләй өзгәртип, уни қандақтур сичүәнликләр билән йәрлик шашилиқ аһалиләр арисидики тоқунуш чиққандәк көрсәткән. Сичүәнлик ишчилар вәқәниң әсли маһийитини ашкарилап интернетқа йоллиған хәт, рәсим, видиоларниң һәммиси өчүрүветилгән. Исмини ашкарилашни халимиған бир сичүәнлик аққун ишчи мухбирға "биз бурун һөкүмәтниң һекайилиригә ишинәттуқ. Лекин бу қетим биз һәммини биваситә көрдуқ. Немишқа улар биз йоллиған рәсимләрни өчүрүветиду. Буниң сәвәби ениқ. Улар бу хил топилаңларни өзиниң мәнпәити үчүн ишлитиду" дегән.

Мухбир юқириқидәк әһвалниң уйғур елидиму йүз бәргәнликини тилға елип, буниңға 2009-йилидики үрүмчи вәқәсини мисал қилип көрсәткән. У шу вәқәдин кейин, уйғур районида сақчи саниниң һәссиләп ашқанлиқини, әмма мәҗбурий һалда муқимлиқ орнитишниң йәнила ойлиғандәк ундақ асанға тохтимайватқанлиқини билдүрүп, муқимлиқни сүний усулда бәрпа қилимән дегәнчә, дөләтниң шунчә муқимсиз болидиғанлиқини әскәрткән.

18-Қурултай башлиниш алдида һәл қилиниши күтүлүватқан мәсилиләрдин йәнә бири болса, хитайдики пиланлиқ туғут сиясити. Бу мәсилә изчил һалда хәлқара кишилик һоқуқ органлириниңму тәнқидигә учрап келиватқан болуп, улар бу сиясәтниң һәм инсанийлиққа хилаплиқини, һәм хитайниң нопус тәңпуңлуқиғиму еғир зиян йәткүзидиғанлиқини илгири сүриду. Әмма йиллардин буян хитай һөкүмити буниңға қулақ салмай, бу сияситини изчил давам қилип кәлгән. Телеграф гезитидә ейтилишичә, йеқинда хитай һөкүмитигә йеқинлиқи билән тонулидиған хитай тәрәққият тәтқиқат мәркизи тәкшүрүш доклати елан қилип, хитайдики пиланлиқ туғут сиясити әмәлдин қалдурулмиған тәқдирдә, 2050-йилиға кәлгәндә хитай нопусини қерилар тәшкил қилидиғанлиқини агаһландурған.

Мәзкур тәтқиқат орнидики сүй фаң телеграф гезитигә, хитай даирилириниң бу мәсилини 2000-йилидин тартип ойлинишқа башлиғанлиқини вә буни әмәлдин қалдуруш керәкликидәк йәкүнгә кәлгәнликини, буниң пәқәт бир вақит мәсилиси икәнликини ейтқан.

Әмма, телеграф гезити мулаһизисидә болса, һөкүмәтниң пиланлиқ туғут сияситини асанлиқчә әмәлдин қалдурмайдиғанлиқини билдүрүп, рәсмий даириләрниң һазирғичә бу доклатқа қарита бир инкас қайтурмиғанлиқини қошумчә қилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт