Хитай уйғур елидә турушлуқ сақчи қисимлириниң йәнә көпәйтилидиғанлиқини елан қилди

Хитай һөкүмити “5‏-июл вәқәси” дин кейин, ичкиридики һәр қайси өлкиләрдин сақчи қисимлирини йөткәп келип, уйғурларниң наразилиқ һәрикитини бастурған. Шуниңдин кейин улар йәнә сақчи қисимлириниң санини көпәйтип, алаһидә сақчи қисимлирини тәсис қилған иди.
Мухбиримиз әркин
2012.01.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
qeshqer-saqchi-ismina-almishish Қәшқәрдики бир мәһәллидә сақчилар исмена алмаштурмақта. 2011-Йили авғуст.
Muxbir Qiao Long

Бирақ даириләр йеқинда сақчи қисимлирини йәнә көпәйтидиғанлиқини елан қилип, хәлқара җәмийәтниң диққитини қозғиди. Бирақ бәзи анализчилар сақчи қисимлирини көпәйтип, аманлиқ тәдбирлирини күчәйтиш арқилиқ райондики мәвҗут мәсилиләрни һәл қилғили болмайдиғанлиқини илгири сүрмәктә.

Хитай даирилири уйғур аптоном районида турушлуқ хитай сақчи күчлирини йәнә көпәйтип, районға йеңидин  8000 нәпәр сақчи орунлаштуридиғанлиқини елан қилди. Бу хитайниң “5‏-июл вәқәси” дин буян районда турушлуқ сақчи күчлирини көпәйтидиғанлиқини тунҗи қетим елан қилиши әмәс. Даириләр 8000 нәпәр сақчи қобул қилиш арқилиқ “һәр бир кәнткә аз дегәндә бирдин сақчи хадими орунлаштуруш” ни ишқа ашуридикән.

Уйғур аптоном районлуқ партком сиясий қанун комитетиниң секретари шйоңшүәнго хитай ахбарат васитилиригә мәлумат берип, уларниң хәлқ әскири, бирләшмә қоғдаш әтрити қатарлиқ аманлиқ оргиниға маслишип, йеза-кәнт вә шәһәр әтрапидики районларда “террорлуққа қарши чарлаш елип бериш, ақма нопусни башқуруш, қанунсиз диний паалийәтләргә қарши туруш вә нуқтилиқ кишиләрни контрол қилиш” қатарлиқ муқимлиқни сақлаш хизмити ишләйдиғанлиқини билдүргән.

Даириләр мәзкур пиланни уйғур елиниң мәңгүлүк әминликигә капаләтлик қилиш йолидики зор тәдбир, дәп җакарлиди. Лекин бәзи анализчиларниң илгири сүрүшичә, сақчи күчлириниң көпәйтилиши хитай даирилириниң уйғур ели вәзийитидин қаттиқ әндишә қиливатқанлиқини көрситидикән.

Америка турушлуқ хитай зиялийлиридин “бейҗиң баһари журнили” ниң баш муһәррири хупиң әпәнди, хитайниң муқимлиқни қоғдашта контроллуқни йоқитип қоюватқанлиқини әскәртип, аманлиқ тәдбирлирини күчәйтишкә тайиниш арқилиқ муқимлиқ орнатқили болмайдиғанлиқини билдүрди.

У: 8 миң сақчи көпәйтишниң өзи, компартийиниң “муқимлиқ” дегининиң барғансери “муқимсизлиқ” қа айлиниватқанлиқини көрситиду. Шуңа қанчилик “муқимлиқ” десә, у муқимлиқни қоғдашни шунчилик күчәйтишкә тоғра келиду. Қанчилик муқимсизлиқ болса у муқимлиқни қоғдашқа шунчилик көп адәм аҗритиши керәк. У баштин тартипла бастуруш тәдбирини қоллинип кәлди. Әмәлийәттә бастуруш тәдбири техиму көп кишиниң наразилиқи вә қаршилиқини қозғайдиған усулдур. Бундақ әһвалда униң техиму зор күч сәрп қилип, қаршилиқни бастурушиға тоғра келиду. Бирақ бу вәзийәтниң давамлиқ яман тәрәпкә қарап меңишини кәлтүрүп чиқириду. Униңдин сирт, қудрәтлик зораванлиқ күчигә тайинип қаршилиқни бастурған тәқдирдиму, буниңдин туғулған муқимлиқ һеқиқи муқимлиқ әмәс, бәлки бу сахта муқимлиқтур, дәп көрсәтти.

Уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтни баянатчиси хухәнмин дүшәнбә күни бирләшмә ахбарат агентлиқиниң зияритини қобул қилип, районда йеңидин 8 миң сақчи қобул қилинидиғанлиқини дәлиллигән. Мәзкур қарар хитай даирилириниң райондики аманлиқ күчлиригә “қанунни нәқ мәйданда иҗра қилиш һоқуқи” берип, “қаршилиқ қилған һәр қандақ уйғурни етип ташлайдиған” әһвалда чиқирилған. Буниңдин бир ай бурун гума наһийисиниң мукуйла йезисида хитай аманлиқ күчлириниң оқ чиқирип, 2 балини өз ичигә алған 7 кишини етип өлтүрүш вәқәси йүз бәргән.

Ху пиң әпәнди, гума мукуйла вәқәсини мисалға елип, хитай һөкүмитиниң террорлуқни суйиистемал қиливатқанлиқи, буниң типик мисали гума мукуйла вәқәсидә көрүлгәнликини әскәртип, хитай даирилириниң сақчи күчлирини көпәйтиши билән уйғурларниң кишилик бихәтәрлики дуч келидиған тәһдитниң күчийидиғанлиқини билдүрди.

У мундақ деди: террорлуққа мунасивәтсиз ишлар болсиму, пәқәт шинҗаңда яки уйғурлар йүз бәргән болса дәрһал террорлуқ қалпиқи кийдүрүлиду. Мән кейин елшат әпәнди елан қилған гума мукуйлада етип өлтүрүлгән кишиләрниң исимлики вә яш қурамини оқудум. Етип өлтүрүлгән, яриланған вә тутқун қилинғанларниң көпи балилар. Җуңго даирилири һазирға қәдәр буни чүшәндүрүп бақмиди яки буни түзәтмиди. Бу елшат елан қилған нәрсиниң тоғрилиқини испатлайду. Әгәр буниңда бир хаталиқ болған болса, компартийә оттуриға чиқип буни түзитәтти. Улар һәтта кичик балиларни өлтүрүп, андин уларға террорлуқ қалпиқи кийдүрүп юқириға йоллиялайду. Әмди улар һәр бир кәнткә сақчи орунлаштурмақчи. Улар шундақ қилип, қандақ ялған сөзлисә сөзләвериду. Башқилар қандақ иш болғанлиқини билмәйду. Һөкүмәт уйғур авам пуқралириниң пикрини аңлимайду. Улар немә қилишни халиса, шундақ қилиду. Демәк наһайити рошәнки, бу қарар уйғур хәлқиниң кишилик бихәтәрликигә болған хәвпни күчәйтиду.

Йәнә бәзи анализчилар, хитай даирилириниң юқириқи қарари компартийиниң бу йил чақирилидиған 18-қурултийи вә бу йил үрүмчидә өткүзүлидиған 2‏-нөвәтлик явро-асия йәрмәнкисиниң бихәтәрлик әндишиси билән мунасивәтлик билән мунасивәтлик, дәп қаримақта.

Аптоном районлуқ партком секретари җаңчүншйән йеқинда 2012‏-йили компартийә 18-нөвәтлик қурултийи чақиридиғанлиқи вә үрүмчи явро-асия йәрмәнкиси өткүзүлидиғанлиқини әскәртип, муқимлиқни қоғдаш вәзиписиниң наһайити еғирлиқини билдүргән.

Лекин ху пиң әпәнди, җаң чүншйән уйғур елинған кәлгәндин кейин, өзиниң ваңлечүәндин пәрқлиқ сиясәт тутидиғанлиқидин сигнал бәргән болсиму, бирақ униң оңушсизлиққа учриғанлиқини билдүрди. Хупиңниң илгири сүрүшичә, җаңчүншйән алди билән уйғур елидики муқимлиқ шоарини көтүрүвелип, қорсақ бақидиған хитай кадирлириниң тосқунлуқиға учриған. Ху пиң, уларниң аптоном райондики һалқилиқ орунларни игиливалғанлиқи, уларниң мәвҗутлуқ асаси муқимлиқ хизмитигә тайинидиғанлиқини әскәртиду. Хупиңниң илгири сүрүшичә, уйғур елидики мәсилини һәл қилишниң бирдин-бир йоли үзүл-кесил тәдбир қоллинип, һазирқи сиясәтни тамамән бикар қилиштур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.