Совет - хитай мунасивәтлириниң бузулушидики асаслиқ сәвәбләр

Сабиқ совет иттипақи билән хитай хәлқ җумһурийитиниң мунасивәтлири 1949 - йилидин таки 1959 - йилиғичә болған 10 йил вақит ичидә наһайити йеқин һәмкарлиқ җәрянини баштин кәчүрүп, 1960 - йилиға кәлгәндә бирдинла бузулди.
Мухбиримиз үмидвар
2008.09.24
mao-stalin-305.jpg Әйни заманда, мавзедуңниң москвани зийарәт қилғанда сталин билән чүшкән сүрәтлиридин бири.
RFA Archive

Һәмдә таки 1989 - йилиғичә болған арилиқта өзара дүшмәнлик вә соғуқчилиқ җәрянлирини баштин кәчүрүп, совет иттипақи рәһбири горбачевниң хитайни зиярәт қилиши, хитай баш министири ли пеңниң москвани зиярәт қилиши билән икки тәрәп арисида юқири дәриҗилик учришиш башлинип, мунасивәтлири нормаллашқан болсиму, лекин узунға бармай, совет иттипақи йимирилди.

Рус - хитай мутәхәссислири үчүн қизиқарлиқ тема

Бүгүнки күндә хитай сабиқ совет иттипақидин айрилип мустәқил болған 15 дөләт билән һәмкарлиқ мунасивәт орнатқан болуп, буларниң ичидә русийә хитайниң әң йеқин вә истратегийилик шерикигә айланди. Ундақта совет - хитай мунасивәтлириниң әйни вақитта бузулуп, иттипақчидин дүшмәнгә айлиниши һәтта, икки тәрәпниң бир қанчә милйон кишилик қошунлири чегра бойлириға топлинип, бир - биригә хирис қилидиған уруш вәзийитиниң шәкиллинишигә һәмдә җенбавдав( даманскй) вә тарбағатай қатарлиқ җайларда чегра тоқунуши йүз беришигә сәвәб болған асаслиқ амиллар немә ?

Йеқинқи вақитларда русийә вә хитай мутәхәссислири бу мәсилиләр бойичә көплигән әсәрлирини елан қилди. Хитай мутәхәссислириниң ичидә шен җихуа, ли дәнхуй қатарлиқлар бир қәдәр системилиқ тәтқиқат қилған болуп, улар асаслиқи совет иттипақи вә хитайниң архип материяллириға таянған. Совет - хитай мунасивәтлириниң бузулуши һәққидә русийә вә хитай мутәхәссислириниң көз қарашлири һәр хил болуп, әйни вақитта икки дөләт бир - бирини қаттиқ әйибләп, идеологийә саһәсидиму бир - биригә һуҗум қилған иди.

Хитай мутәхәссислириниң йеқиндин буян елан қилған бу һәқтики тәтқиқатлирида совет - хитай мунасивитиниң бузулушидики асаслиқ сәвәбни йәнила сталин вә униңдин кейинки хрушевқа артип, уларниң җуңгоға зомигәрлик қилғанлиқини көрситишиду. Әмма, русийә мутәхәссислири болса, хитай коммунистлириниң ғәлибә қазиниши һәтта җуңхуа хәлқ җумһурийитини қуруп, йеңи җуңгониң тиклинишидә совет иттипақиниң ғайәт зор рол ойниған болушиға қаримай, сталин өлгәндин кейин, мавзедуңниң хәлқара коммунизм һәрикитиниң даһийисилиқ орнини талишип, сталин дәвридә совет иттипақиға тутқан позитсийисини бирдинла өзгәртип, совет иттипақиниң ярдәмлиригә йүзсизлик қилғанлиқи, ахирида берип, униңдин йүз өрүш позитсийиси қолланғанлиқини оттуриға қоюшиду.

Әмма, йеқинқи вақитлардики бир қисим хитай апторлири , мавзедуңниң совет иттипақиға қаттиқ позитсийә қоллиниши вә униңдин сталин дәвридә түзгән келишимләрни ахирлаштуруп, ахирида совет мутәхәссислирини қоғлап чиқиришида униң қәлбидә әслидин совет иттипақи җүмлидин сталинға наразилиқлири йошурунғанлиқи, йеңи җуңгониң техи аҗиз вә хәлқаралиқ орниниң йоқлуқи түпәйлидин сталинниң һәр қандақ шәртлиригә мақул дейишкә, совет иттипақини ака, җуңгони ука қатарида көрүшкә мәҗбур болғанлиқини оттуриға қоюшиду.

Мав зедуңни хапа қилған сталинниң төт хил хаталиқи

"Бошүн" торида елан қилинған "җуңго - совет мунасивәтлири чоң ишлири баяни" намлиқ китабтин нәқил кәлтүрүлгән учурларға асасланғанда, мавзедуң әйни вақитта сталиндин қаттиқ нарази болған болуп, у сталинни җуңго инқилаби мәсилисидә асаслиқ төт хил хаталиқ өткүзди дәп әйиблигән. Бирақ, у сталин һаят вақтида буни ағзидин чиқиралмиған болуп, пәқәт сталин өлүп, хрушев сталинни тәнқид қилғандин кейинла ейталиған.

Мавзедуңниң қаришичә, сталинниң өткүзгән асаслиқ төт хил хаталиқи шуки, биринчидин сталин 30 - йилларда ваң миңни қоллап, униң хитай компартийисигә рәһбәрлик қилип, хаталиқ өткүзүшигә сәвәб болған. Иккинчидин, японға қарши уруш мәзгилидә сталинниң йәнә ваң миңни москвадин йәнәнгә әвәткәнлики. Үчинчидин , иккинчи дуня уруши ахирлашқандин кейин сталинниң җуңгони пүтүнләй америкиға вә җаңкәйшигә бериветишни қарар қилиши. Төтинчидин сталинниң мав зедуңни йерим тето һесаблиғанлиқи қатарлиқлардур.

Мәзкур мақалидә нәқил кәлтүрүшичә, мавзедуң сталинниң җуңго коммунистлар партийисигә ишәнмигәнлики, униң өзини асияниң тетоси дегәнлики сәвәбидин бу ишниң униң қәлбидә алтә йилдин артуқ вақит сақланғанлиқини ейтқан икән. Мавзедуң йәнә 1949 - йили 12 - айда өзиниң тунҗи қетим москвани зиярәт қилғанда сталинниң өзигә соғуқ муамилә қилғанлиқини унталмиған болуп, у москвада үч ай туруш җәрянида көп биарамлиқ һес қилған. У чағда мавзедуң сталинниң 70 яшлиқ мурасимиға қатнашқан болуп, у сталиндин җуңго - совет достлуқ келишими түзүшни үмид қилидиғанлиқини билдүргән болсиму, бирақ сталин буниңға бирақла қошулмай, вақитни созған.

Сталин уйғур диярини мав зедоңға бикарға бәрмигән

Сталин узун муддәтлик сүкүттин кейин, ахири хитай билән келишим түзүшкә вә хитайға зор миқдарда иқтисадий, техника вә башқа җәһәтләрдин ярдәм беришкә қошулған. Әмма, буниң үчүн у мав зедуңни бир қанчә мәсилиләрдә йол қоюшқа мәҗбур қилған. Сталин "шинҗаң мәсилиси"дә мав зедуңни кан мәһсулатлири вә нефит саһәси бойичә икки бирләшмә ширкәт қуруп, совет иттипақиниң бу җайда имтиязини тиклишигә мәҗбур қилған.

Буниңдин башқа йәнә шәрқий шимал төмүр йолини икки тәрәп бирликтә башқуруш, лүшүн портини совет иттипақиниң деңиз армийә базиси қилиш мәсилиләрдә қәтий тәләп қилған болуп, мавзедуң буниңға қошулмаслиққа амалсиз қалған. Қисқиси , сталин 1949 - йили или, тарбағатай вә алтайдики мустәқил үч вилайәт һөкүмитиниң әмәлдин қелип, миллий армийиниң хитай армийиси тәркибигә кириши, бурһан шәһиди вә тав сийүе қатарлиқ гоминдаң һәрбий - сиясий әмәлдарлириниң тәслим болуп, азадлиқ армийиниң уйғур елини игилишидә һәл қилғуч рол ойниған болуп, мундақчә қилип ейтқанда уйғур дияриниң хитай хәлқ җумһурийити тәвәсигә киргүзүлишидики муһим амил болуп қалғандин сирт йәнә шәрқий шималғиму қошун киргүзүп, у йәрдин японийини қоғлиған иди.

"Мавзедуң билинмигән һекайә" намлиқ китабта йезилишичә, мавзедуң москвада сталин билән сөһбәтләшкәндә һәтта "шинҗаңни мустәмликә" дәп атиғандин сирт йәнә ташқи моңғулийиниң мустәқиллиқини етирап қилидиғанлиқиниму изһар қилған. Сталин бу бәдәллири үчүн мав зедуңни өзиниң алдида яшисун сталин дәп товлашқа, өзини мәдһийиләп мақалә йезишқа мәҗбур қилған. Әмма у өлгәндин вә җуңгониң игиликини тикливалғандин кейин, совет иттипақиниң җуңгоға акиларчә муамилә қилишиға йол қоймай, униңдин йүз өрүшкә һәтта униң билән уруш қилишқиму тәйярланған.

"Бошүн" торидики мақалидә көрситилишичә, қисқиси, сталинниң мав зедуңни көзгә илмиғанлиқи вә совет иттипақиниң әнә шундақ акиларчә муамилә қилиши, мавзедуңниң қәлбигә чоңқур орунлашқан болуп, бу ахирида бу дөләт билән мунасивәтлирини бузуветишидики сәвәбләрниң биригә айланған икән.


Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.