Хитайниң судан президенти әл-бәширни күтүвелиши кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң тәнқидигә учриди

Кишилик һоқуқ тәшкилатлири хитайниң әл бәширини күтүвелип, уруш җинайити садир қилған кишиләрни қанат астиға алидиған маканға айлинип қелишидин әнсирәйдиғанлиқини билдүрмәктә.
Мухбиримиз әркин
2011.06.29
sudan-prezidenti-omer-al-beshir-305.jpg Судан президенти өмәр ал-бәшир кһартоумниг кочисида чоқунғучилири билән. 2009-Йили 4-март.
AFP

Судан президенти әл-бәширниң хитайда елип баридиған зиярити әсли дүшәнбә күни башланмақчи иди. Әл-бәшир йәкшәнбә күни теһранда чақирилған террорлуқ һәққидики хәлқара йиғинға қатнашқандин кейин, теһрандин айрилип хитайға қарап йолға чиққан. Бирақ у түркмәнистан һава бошлуқиға киргәндә арқиға қайтип теһранға йенип келишкә мәҗбур болған иди. Униң зиярити кечиккән болсиму, лекин судан вә хитай һөкүмити әл-бәширниң немә үчүн арқиға йенип теһранға қайтип кетишкә мәҗбур болғанлиқини чүшәндүрмиди. Хитайниң хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси тәрипидин тутуш буйруқи чиқирилған әл-бәширни зиярәткә тәклип қилиши хәлқара җәмийәт йеқиндин диққәт қилидиған қизиқ нуқтиларниң бири болуп қалған иди. Кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң илгири сүрүшичә, хитай әл-бәширни зиярәткә тәклип қилмаслиқи керәк иди. Чүнки бу хитайниң уруш җинайити садир қилип, тутуш буйруқи чиқирилған шәхсләр паналинидиған маканға айлинип қелиш еһтималлиқини пәйда қилиду.

Лекин әл-бәшир бейҗиңға йетип келип, чаршәнбә күни хитай дөләт рәиси ху җинтав билән көрүшкән. Хәлқара ахбарат васитилириниң бүгүнки хәвәрлиридин мәлум болушичә, ху җинтав әл-бәшир билән көрүшүп, хитайниң судан билән болған достанә мунасивитидә һечқандақ өзгириш болмайдиғанлиқини билдүргән. Униң әл-бәширға “хәлқара вә суданниң ички вәзийитидә қандақ өзгириш йүз беришидин қәтий нәзәр җуңгониң суданға қаратқан достанә сиясити өзгәрмәйду” дегәнлики мәлум.

Лекин америкидики бәзи өктичи хитай зиялири хитайниң әл-бәширни зиярәткә тәклип қилип, қиммәтлик меһман сүпитидә күтүвелишни мәсулийәтсизлик қилиш билән әйиблиди. Америкидики хитай зиялийси, оттура америка университетиниң хитай мәсилилири профессори яң лийүйниң илгири сүрүшичә, әл-бәширниң зиярәткә тәклип қилиниши хитайниң хәлқара җамаәт пикригә писәнт қилмайдиғанлиқиниң ипадиси.

У , “буниңда мундақ икки нуқтини айдиңлаштурувелиш керәк. Биринчи, гәрчә җуңго чоң дөләт болсиму, б д т хәвпсизлик кеңишиниң рәт қилиш һоқуқиға игә әзаси болсиму, лекин у хәлқара адаләт мәсилисигә сәл қарайду. Хәлқара қанунлардики нурғун бәлгилимиләрни бәк етибарға елип кәтмәйду. Иккинчиси, у йәнә өзиниң хәлқара образи билән кари йоқ. Һазир қарап бақсиңиз җуңгониң хәлқара образиниң қанчилик начарлиқини көрәләйсиз. Мәсилән, лю шавбо мәсилисидә нобел тинчлиқ мукапатиға еришкән бир адәмни 11 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилди. Әй вейвей мәсилисидә уни 60 күндәк тутуп туруп, өзиниң қануниға хилаплиқ қилди. Бу мәсилиләр хәлқара җәмийәт җуңгони тәнқид қилған асаслиқ мәсилиләр. Бирақ җуңго буни нәзәргиму елип қоймиди” дәп көрсәтти.

Хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси 2009‏-йили 2‏-айда әл ‏-бәширини тутуш буйруқи чиқирип, униң дарфурдики ирқий қирғинчилиқта мәсулийитини барлиқини илгири сүргән. Хитай болса өзиниң хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси келишимиға имза қоймиғанлиқини әскәртип, хитайниң әл-бәшир мәсилисидә өз пикридә қалидиғанлиқини билдүргән. Хитай ташқий ишлар министирлиқи баянатчиси хоң лей бу һәқтики баянатида “президент бәшир бурун башқа нурғун дөләтләрни зиярәт қилған вә бу дөләтләр тәрипидин қизғин күтүвелинған иди” дәйду. Хәлқара җинайи ишлар сот мәһкимиси әл-бәширни тутуш буйруқи чиқарғандин буян еритрийә, ливийә, мисир, қатар қатарлиқ дөләтләрни зиярәт қилған болсиму, лекин 2010‏-йили, түркийә униң чеградин киришини рәт қилған.

Яң лийүй әпәнди хәлқара мәсулийәтни үстигә алған чоң дөләт болсиму, лекин униң бу мәсулийәтни атқуруштин изчил өзини қачуруп келиватқанлиқи, бу униң һакимийәт системиси билән мунасивәтлик, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

У мундақ дәйду: мениң есимдә қелишичә буниңдин үч йил аввал америка муавин дөләт ишлар министири золек хитайниң хәлқара җәмийәтниң мәсулийәтчан шерики болуш чақириқини оттуриға қойған иди. Җуңгониң чоң дөләт икәнликидә гәп йоқ. Бирақ униң хәлқара җәмийәтниң адаләт туйғусиға игә мәсулийәтчан әзаси әмәслики раст. Әмәлийәттә буниң сәвәби униң бир партийилик диктаторилиқ түзүмидә. Чүнки җуңго хәлқара җәмийәтниң әркинлик , демократийә, кишилик һоқуқ омуми қиммәт өлчимигә ишәнмәйду. Мәсилиниң негизи дәл мушу йәрдә. Шуңа хәлқара мәсулийәтни үстигә елишни халимайду.

Яң лийүй әпәнди йәнә, хитайниң хәлқаралиқ шерик болуши үчүн униң системисини ислаһ қилиши, бу униң уйғур вә тибәтләргә қаратқан сияситидә өз ипадисини тепиши керәкликини билдүриду. Униң илгиир сүрүшичә, хитайниң мав зедоң дәвридики ташқий сиясити идийологийини чиқиш қилатти. Лекин һазир иқтисад вә сода мәнпәитини чиқиш қилмақта. Бу өзгиришни униң уйғур вә тибәтләргә қаратқан сияситидә көрүвалғили болиду. Әгәр хитай һөкүмити өзиниң хәлқара образини яхшилап, мәсулийәтчан бир дөләт болушни ойлиса, ишни уйғур вә тибәтләргә қаратқан сиясәтни өзгәртип, уларға кәң аптономийә бериштин башлиши керәк.

Хитай суданниң нефит вә тәбиий байлиқиға мәбләғ салған асаслиқ дөләтләрниң бири. Йеқинда җәнубий судан беләт ташлап, судандин айрилип чиқишни қарар қилған иди. Келәр айда җәнубий судан өзиниң мустәқиллиқини рәсмий елан қилиши мумкин. Суданниң бәзи муһим нефит қудуқлириниң бир қисми җәнубий суданда болуп, бу дегәнлик җәнубий судан мустәққилиқини елан қилса, суданниң һазирқи күндилик нефит ишләпчиқириш миқдариниң 3 дән бир қисмиға тәсир қилиду, дегәнликтур. Бәзи анализчилар ху җинтавниң әл-бәширни зиярәткә чақиртип, бейҗиңниң суданға салған мәблиқиғә қандақ капаләтлик қилишни сөзләшмәкчи болғанлиқини илгири сүрмәктә.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.