Хитайниң истанбулдики баш консули түркләрниң соаллириға йетәрлик җаваб берәлмиди

2010 - Йили 4 - айниң 26 - күни мәркизи истанбулға җайлашқан бирлик вәхпиниң уюштуруши билән вәхпиниң мәркизидә, "тарихтики түркийә - хитай мунасивәтлири", дегән темида йиғин өткүзүлди.
Мухбиримиз арислан
2010.04.28
Xitay-istanbul-konsuli-Turklerge-Uyghur-toghrisida-jawap-bermekte-305.jpg Сүрәт, 2010 - йили 4 - айниң 26 - күни мәркизи истанбулға җайлашқан бирлик вәхпиниң уйуштуруши билән өткүзүлгән "тарихтики түркийә - хитай мунасивәтлири", дегән темидики йиғинда, хитайниң истанбулда турушлуқ баш консули хе җаңчүән сөздә.
RFA Photo / Arslan

Йиғинға бирлик вәхпиниң мәсул вә әзалири, түрк аммиви тәшкилат мәсуллири, язғучи, ахбаратчилар болуп 100 гә йеқин киши қатнашти, йиғинға хитайниң истанбулда турушлуқ баш консули хе җаңчүән тәклип билән қатнашқан болуп, у, йиғинда сөз қилип, "5 - июл үрүмчи вәқәси"дин кейин сүркүлүш пәйда болған түркийә - хитай мунасивәтлириниң яхшилинишқа қарап кетиватқанлиқини илгири сүрди.

Йиғинға йәнә, шәрқий түркистан вәхпиниң башлиқи һамут көктүрк қатнашқан болуп, у йиғинни көзитиш үчүн кәлгәнликини билдүрди.

Йиғин ахирида, хитай консули хе җаңчүән йиғин иштиракчилириниң, уйғурлар вә шәрқий түркистан мәсилиси һәққидә сориған соаллириға җаваб бәрди.

Хитай баш консули хе җаңчүән, "вақит" гезитиниң мухбири ели әрән әпәндиниң шәрқий түркистанда немә үчүн аяллар вә 18 яштин төвәндикиләрниң мәсчиткә кириши чәкләнди дегән соалиға җаваб берип мундақ деди: "хитайда, шинҗаңда пүткүл мәсчитләр һәр ким үчүн очуқ."

У йәнә мухбирниң: " ундақ болса, мәндә рәсим бар, у рәсимдә мәсчитниң дәрвазисиға, "аялларниң, 18 яштин кичикләрниң мәсчиткә кириши чәкләнди дегән хәтләр йезилған, буни қандақ чүшәндүрисиз? " дегән соалиға "бәлки бир ‏- икки мәсчиттә йезилған болуши мумкин," дәп җаваб бәрди.

Хитай консули хе җаңчүән йәнә, ели әрән әпәндиниң, "немә үчүн хитайлар шәрқий түркистанда яшаватқан қизларни мәҗбурий хитайниң өлкилиригә йөткәйду вә паһишигә мәҗбурлайду?" дегән соалиға җаваб берип мундақ деди: "һес қилишимчә, бу соални сориған киши хата мәлуматқа игә икән, ундақ иш йоқ."
 
"Вақит" гезитиниң язғучиси ели әрән әпәнди, "немә үчүн шәрқий түркистанни хитайлар шинҗаң дәп атайду, шинҗаң демәк йеңи өлкә дегән болиду, ундақ болса уйғурчә шинҗаң әмәс, йеңи өлкә дәп атилиши лазим. Дуняда һечқандақ дөләт өз дөлитиниң оттурисиға сепил салмайду. Әгәр шәрқий түркистан растинла хитайниң земини болса, немә үчүн сәддичин сепили шәрқий түркистанниң чегрисиға селинмай, хитай билән шәрқий түркистанниң оттурисиға селиниду дегән соалиға хитай консули хе җаңчүән мундақ җаваб бәрди: "шинҗаң районини тарихта руслар ишғал қиливалған, кейин хитайлар руслардин қайтуруп алған, руслардин қайтурувалғанлиқи үчүн йеңи земин мәнасидики 'шинҗаң' дегән исимни қойған, исимға қарапла у земинни хитайниң әмәс дейиш тоғра әмәс. Сәддичин сепили 8 миң километир узунлуқта, сәддичин сепили моңғуллар дәвридә қоғдиниш үчүн ясалған."

Кейин йәнә, хитай консули хе җаңчүән, "руслар шәрқий түркистанни қачан бесивалған?, хитай қачан қайтурувалди" дегән соалға җаваб берәлмиди.

Хитай консули хе җаңчүән йәнә, қирғизистанда 15 йилдин бери яшап келиватқан өзәр рәһимоғлу дегән кишиниң, "нурғун материяллардин издигән болсамму шәрқий түркситанниң һәқиқий нопуси һәққидә мәлуматқа игә болалмидим, шәрқий түркистанниң нопусини хитайниң йошуруватқанлиқини билимиз, шәрқий түркистанлиқларниң һәқиқий нопуси қанчә? хитай һөкүмити немә үчүн шәрқий түркистанлиқларниң һәқиқий нопусини йошуриду? дегән соалиға җаваб берип мундақ деди: "нопусниң қанчә болуши муһим әмәс, муһим болғини шинҗаң хәлқиниң хушал, раһәт яшиши, шинҗаңда 9 милйон уйғур бар, 10 милйон хитай бар" дәп җаваб бәрди.

Консул хе җаңчүән йәнә, "шәрқий түркистанда бастуруш елип бериливатиду, бу бастурушлар қачан ахирлишиду? шәрқий түркистанда яшаватқан мусулманлар үстидин бастуруш елип бериливатиду, бу бастурушларниң хатимә берилишини тәләп қилимиз, у йәрдики қериндашлиримиз үстидин һәр хил бастурушлар елип бериливатқанлиқи ениқ, бу бастурушлар ахирлашмайдикән, хитай һөкүмити билән түркийә һөкүмитиниң мунасивәтлири яхшиланған тәқдирдиму, хитайлар билән түрк хәлқи оттурисидики мунасивәтләр яхшиланмайду. Бу бастурушлар қандақ? қачан ахирлишиду? силәрдә, инсанларниң пикир - чүшәнчилиригә, виҗданиға, бирликигә һөрмәт қилиш дегән нәрсә йоқму? немә үчүн инсанийәт чүшәнчисигә бунчила қарши чиқисиләр?" дегәнгә охшаш соалларға җаваб бериштин баш тартти вә "шинҗаң һәққидә хата чүшәнчигә игә болғанлиқи үчүн бу хил соаллар сорилиду," деди.

Биз, бу йиғин һәққидә йиғинға қатнашқан шәрқий түркистан вәхпиниң башлиқи һамут көктүрк әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики сөһбитимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

 
Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.